भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 650, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 650

५६२ मृच्छकटिकम्

(स्वगतम्) न च मे वसन्तसेना विरहितस्य जीवितेन कृत्यम् ।
(प्रकाशम्) भोः ! किं बहुना ।

मया किल नृशंसेन लोकद्वयमजानता ।
स्त्रीरत्नञ्च विशेषेण शेषमेषोऽभिधास्यति ॥३८॥

मन्यते, कल्प्यते वा, तदा अपापेन = पापशून्येन मया = चारुदत्तेन, किम् ? न किमपि प्रयोजनमिति भावः । अतो भवद्भिर्यदि मम अपराधो मन्यते तदा वस्तुतोऽनपराधस्यापि मम जीवनस्य वैफल्यं सुनिश्चितमिति तद्भावः । अत्र चारुदत्ते पापासत्त्वं प्रति प्रथमपादार्थस्य हेतुतया उपन्यासात् काव्यलिङ्गमलंकारः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥३७॥

विमर्श— चारुदत्त कहता है मैं ही नहीं, अपि तु मेरे कुल में किसी ने भी पाप नहीं किया है। ऐसे निष्कलंक कुल में पैदा हुआ हूँ। फिर भी यदि आप लोग मुझे वसन्तसेना की हत्या का अपराधी मानते हैं तो वस्तुतः निरपराधी भी मेरा जीवन व्यर्थ है। क्योंकि लोगों द्वारा अपराधी समझा जाना अति कष्टकारक होता है ॥३७॥

अन्वयः— लोकद्वयम्, अजानता, नृशंसेन, मया, किल, विशेषेण स्त्रीरत्नम्, च, शेषम्, एषः, अभिधास्यति ॥३८॥

शब्दार्थ— लोकद्वयम् = इस लोक और परलोक दोनों को, अजानता = न जानने वाले, नृशंसेन = क्रूर, मया = मेरे द्वारा, किल = निश्चित रूप से, विशेषेण = विशेषरूप से, स्त्रीरत्नम् = स्त्रीरत्न वसन्तसेना-(मार डाली गयी यह-) शेषम् = शेष बात, एषः = यह शकार, अभिधास्यति = कहेगा ॥३८॥

अर्थ— (अपने में) और वसन्तसेना से रहित मेरे जीने से क्या लाभ ?
(प्रकट रूप में) अरे ! अधिक क्या—
इस लोक और परलोक दोनों को न जानने वाले क्रूर मेरे द्वारा विशेष-रूप से स्त्रीरत्न (वसन्तसेना मार दी गयी—यह)-इस शेष बात को यह शकार कहेगा ॥३८॥

टीका— वसन्तसेना विरहितं जीवनमसह्यं मत्वा प्राणत्यागमेव वरं मन्यमानश्चारुदत्त आह-मयेति । लोकद्वयम्-इहलोकं परलोकं च, इह राजदण्डादिभयं परत्र यमादिदण्डभयं नरकादिगमनं च, अजानता = अविदता, नृशंसेन = क्रूरेण, मया = चारुदत्तेन, विशेषेण, स्त्रीरत्नम् = रत्नरूपा वसन्तसेनेत्यर्थः, 'मारितेति' शेषम् = अवशिष्टं वचनम्, एषः = पुरोवर्ती शकारः, अभिधास्यति = कथयिष्यति । अत्र 'स्त्रीरतिश्च' इत्यपि पाठः, अत्र साक्षाद् रतिरूपा वसन्तसेनेत्यर्थः । इदं पद्यं यत्किञ्चिद्भेदेन पूर्वमपि उपन्यस्तम् । तत्रापि व्याख्यातमिति बोध्यम् ॥३८॥