भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 659, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 659

दशमोऽङ्कः

( ततः प्रविशति चाण्डालद्वयेनानुगम्यमानश्चारुदत्तः । )

उभौ—

तक्किकं ण कलअ कालणं णव-वह-बन्ध-णअणे णिउणा ।
अचिरेण शीश-च्छेअण शूलालोवेसु कुशलम्ह ॥ १ ॥

( तत् किं न कलय कारणं नव-वध-बन्ध-नयने निपुणौ ।
अचिरेण शीर्षच्छेदनशूलारोपेषु कुशलौ स्वः ॥ १ ॥ )

ओशलध अज्जा ! ओशलध । एशे अज्जचारुदत्त । ( अपसरत आर्याः ! अपसरत । एष आर्यचारुदत्तः । )


( इसके बाद दो चाण्डालों द्वारा पीछा किया जाता हुआ चारुदत्त प्रवेश करता है । )

**अन्वयः—**तत्, कारणम्, किम्, न, कलय, ( आवाम् ), नवबध-बन्धनयने, निपुणौ, अचिरेण, शीर्षच्छेदनशूलारोपेषु, कुशलौ, स्वः ॥ १ ॥

**शब्दार्थ—**तत्=उस, कारणम्=प्रयोजन को, किम्=क्या, न=नहीं, कलय=समझते हो, ( आवाम्=हम दोनों ), नववधबन्धनयने=नये वध और बन्धन के लिये ले जाने में, निपुणौ=अच्छे जानकार, हैं, अचिरेण=शीघ्र ही, शीर्षच्छेदनशूलारोपेषु=शिर काटने और शूली पर चढ़ाने में, कुशलौ=चतुर, स्वः=हैं ॥ १ ॥

अर्थ—दोनों ( चाण्डाल )—
क्या उस ( श्मशान जाने के ) कारण को नहीं जानते हो ? ( हम दोनों चाण्डाल ) नये वध और बन्धन के लिये ( अपराधी व्यक्ति को ) ले जाने में चतुर हैं और शिर काटने तथा शूली पर चढ़ाने में दक्ष हैं ॥ १ ॥

**टीका—**वधार्थं चारुदत्तं नयन्तावुभौ चाण्डालौ गमन-कारणमजानन्तं कंचित् प्रत्याहतुः—तदिति । तत्=सर्वविदितम्, प्रसिद्धमित्यर्थः, कारणम्=हेतुम्, किम् न कलय=किं न जानासि, जानीहि तत् । नवे=नूतने, वधे=मारणे, तथा बन्धे=बन्धने, नयने=प्रापणे अपराधिनामिति शेषः, निपुणौ=विज्ञौ, स्वः, अचिरेण=शीघ्रमेव, शीष्णः=शिरसः, छेदनेषु=कर्तनेषु तथा शूलेषु=शूलस्योपरि आरोपेषु=आरोपेषु वध्यस्येति शेषः, कुशलौ=दक्षौ, स्वः=भवावः । 'आयुक्तकुशलाभ्याम्, ( पा, सू- २।३।४० ) इति कुशलयोगे सप्तमी । 'कलय' इति लोट्: प्रयोगोऽसमीचीनः, उपगीतिः छन्दः ॥ १ ॥