मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

५७२	मृच्छकटिकम्

दिण्ण-कलवील-दामे गहिदे अम्हेहिं बज्झपुलिसेहिं । दीवे व्व मन्दणेहे थोअं थोअं खअं जादि ॥ २ ॥ ( दत्त-करवीर-दामा गृहीत आवाभ्यां वध्यपुरुषाभ्याम् । दीप इव मन्दस्नेहः स्तोकं स्तोकं क्षयं याति ॥ २ ॥ )

चारुदत्तः—(सविषादम् )

नयनसलिलसिक्तं पांशुरूक्षीकृताङ्गं पितृवनसुमनोभिर्वेष्टितं मे शरीरम् ।

**अन्वयः—**दत्त-करवीरदामा, वध्यपुरुषाभ्याम्, आवाभ्याम्, गृहीतः, [ एष आर्यचारुदत्तः-इति गद्यस्थेनान्वयः ] मन्दस्नेहः, दीपः, इव, स्तोकम्, स्तोकम्, क्षयम्, याति ॥ २ ॥

**शब्दार्थ—**दत्तकरवीरदामा=पहनायी गयी कनेर पुष्प की माला वाला, आवाभ्याम् वध्यपुरुषाभ्याम्=वध्ययोग्य पुरुषों के लिये नियुक्त हम दोनों, के द्वारा गृहीतः=पकड़ा गया, [ एष आर्यचारुदत्तः=यह आर्य चारुदत्त ], मन्दस्नेहः=अल्प तेल वाले, दीपः=दीपक, इव=के समान, स्तोकम् स्तोकम्=धीरे-धीरे, क्षयम्=विनाश को, याति=प्राप्त कर रहा है ॥ २ ॥

**अर्थ—**हटिये सज्जनों ! हटिये । यह आर्य चारुदत्त .. पहनायी गई कनेर फूलों की मालावाला, वध्ययोग्य पुरुषों के लिये नियुक्त हम दोनों ( चाण्डालों ) के द्वारा पकड़ा गया, [ यह आर्य चारुदत्त ] थोड़े तेल वाले दीपक की तरह धीरे-धीरे विनाश [ मृत्यु ] को प्राप्त कर रहा है ॥ २ ॥

**टीका—**हत्यापराधज्ञापकवेशं वर्णयन् वध्यत्वेनास्य स्वयमेव क्रमशः क्षयितामाहतुः—दत्तेति । दत्तम्=ग्रीवादौ अर्पितम्, करवीरस्य=रक्तवर्णपुष्पविशेषस्य ‘कनेर’ इति हिन्द्यां ख्यातस्य, दाम=माला यस्मै सः, करवीरपुष्पनिर्मित-मालालिङ्गित इत्यर्थः, वध्यपुरुषाभ्याम्—वधे=हत्यायाम्, साधू=समर्थो वधनिपुणौ इत्यर्थः, ‘तत्र साधुः’ (पा. सू. ४।४।९८ ) इति यप्रत्ययः तौ च पुरुषौ च, ताभ्याम्, हन्तृभ्याम्, आवाभ्याम्=चाण्डालाभ्याम्, गृहीतः=धृतः, ‘एष आर्यचारुदत्तः’ इति गद्यस्थेनान्वयः, मन्दः=अल्पः, स्नेहः=तैलम् पक्षे प्रेमा, यस्य तादृशः, दीपः=प्रदीपः, इव=यथा, स्तोकम् स्तोकम्=शनैः शनैः, अल्पमल्पं वा, क्षयम्=विनाशम्, याति=गच्छतीत्यर्थः । यथा खलु अल्पतैलः दीपः शनैः शनैः स्वयमेव नष्टो भवति तथैवायं चारुदत्तोऽपि अपराधिवेषधारेण मृत्युदण्डनिश्चयेन स्वयमेव मृत्युमुखमुपगच्छतीति भावः ॥ आर्या वृत्तम् ॥ २ ॥

**अन्वयः—**इह, विरसम्, रटन्तः, वायसाः, नयनसलिलसिक्तम्, पांशुरूक्षीकृता-