मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 661, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंदशमोऽङ्कः ५७३
विरसमिह रटन्तो रक्तगन्धानुलिप्तं
बलिमिव परिभोक्तुं वायसास्तर्कयन्ति ॥ ३ ॥
**चाण्डालौ—**ओशलध अज्जा ! ओशलध । (अपसरत आर्याः ! अपसरत ।)
किं पेक्खध छिञ्जन्तं शप्पुरुलिशं काल-पलशु-धालाहिं ।
शुअण-शउणाधिवाशं सज्जणपुलिश-द्दुमं एदं ॥ ४ ॥
ङ्गम्, पितृवनसुमनोभिः, वेष्टितम्, रक्तगन्धानुलिप्तम्, मे, शरीरम्, बलिम्, इव, परिभोक्तुम्, तर्कयन्ति ॥ ३ ॥
**शब्दार्थ—**इह=यहाँ, विरसम्=कर्कश, रटन्तः=आवाज करते हुये, वायसाः=कौवे, नयनसलिलसिक्तम्=आँसुओं के पानी से भीगे हुये, पांशुरुक्षीकृताङ्गम्=धूलि लगने से रूखे अंगों वाले, पितृवनसुमनोभिः=श्मशान भूमि में पैदा हुये फूलों के द्वारा, वेष्टितम्=लिपटे हुये, रक्तगन्धानुलिप्तम्=लाल चन्दन से लिप्त, मे=मेरे, चारुदत्त के, शरीरम्=शरीर को, बलिम्=बलि, इव=के सामान, परिभोक्तुम्=खाने के लिये, तर्कयन्ति=सोचते हैं ॥ ३ ॥
अर्थ--चारुदत्त--( विषादपूर्वक )—
यहाँ कर्कश आवाज करते हुये कौवे आँसुओं से गीले, धूलि से धूसरित अवयवों वाले, श्मशान भूमि में पैदा हुये फूलों से लिपटे हुये, लाल चन्दन से पोते हुये मेरे शरीर को बलि (पूजनादि में समर्पित तथा पक्षियों आदि को दी जाने वाली वस्तु) के समान समझ रहें हैं, अर्थात् - मेरे शरीर को बलि के समान भक्षणीय पदार्थ समझ रहे हैं ॥ ३ ॥
**टीका—**तत्र वध्यवेश-धारिणमात्मानं दृष्ट्वा व्यथां व्यनक्ति—नयनेति । इह=अस्मिन् स्थाने, विरसम्=कर्कशम्, रटन्तः=शब्दं कुर्वन्तः, वायसाः=काकाः, नयनसलिलेन=अश्रुजलेन, सिक्तम्=क्लिन्नम्, तथा पांशुभिः=धूलिभिः, रुक्षीकृतानि=धूसरितानि अङ्गानि=अवयवाः, यस्य, तत्, पितृवनम्=श्मशानम् 'श्मशानं स्यात् पितृवनम्' इत्यमरः, तत्र भवैः सुमनोभिः=पुष्पैः, वेष्टितम्=परिवृत्तम्, रक्तगन्धेन=रक्तवर्णेन घृष्टचन्दनेन, अनुलिप्तम्=सर्वतो व्याप्तम्, मे=चारुदत्तस्य, शरीरम्=देहम्, बलिम् इव=काकादिभ्यः प्रदेयं वक्षीयद्रव्यम् इव, परिभोक्तुम्=भक्षयितुम्, तर्कयन्ति=सम्भावयन्ति । तत्र चारुदत्तः स्वकीयं शरीरं काकादिभिः भक्ष्यं चिन्तयति । उपमालंकारः, मालिनी वृत्तम् ॥ ३ ॥
**अन्वयः—**सज्जनाः !, सुजनशकुनाधिवासम्, एतम्, सज्जनपुरुषद्रुमम्, काल-परशुधाराभिः, छिद्यमानम्, किम्, पश्यत ? ॥ ४ ॥
**शब्दार्थ—**सज्जनाः !=हे सज्जनों !, सुजनशकुनाधिवासम्=सज्जनरूपी पक्षियों के निवास-स्थल, एतम्=इस, सज्जन पुरुषद्रुमम्=सज्जनपुरुषरूपी वृक्ष को,