मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 663, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंदशमोऽङ्कः ५७५
( अग्रतो निरूप्य ) अहो ! तारतम्यं नराणाम् । ( सकरुणम् )
अमी हि दृष्ट्वा मदुपेतमेतन्मर्त्यं धिगस्त्वित्युपजातबाष्पाः ।
अशक्नुवन्तः परिरक्षितुं मां स्वर्गं लभस्वेति वदन्ति पौराः ॥ ६ ॥
( तिल चावलादि ) के चूर्ण से व्याप्त, अहम्=मैं, चारुदत्त, पुरुषः=पुरुष, पशुकृतः=जानवर बना दिया गया हूँ ॥५॥
अर्थ—चारुदत्त—मनुष्यों के भाग्यों के क्रिया-कलाप अचिन्तनीय होते हैं, जो कि मैं ऐसी दशा को प्राप्त हुआ हूँ ।
समस्त अंगों में लगाये गये लाल चन्दन के हाथ के छापों से तथा पीसे हुये ( तिल चावल आदि ) के चूरे से व्याप्त मैं पुरुष पशु बना दिया गया हूँ ॥५॥
टीका—भाग्येन विहितां स्वदुर्दशामवलोक्य खेदं प्रकटयन्नाह-सर्वेति । सर्वगात्रेषु=समस्ताङ्गेषु, विन्यस्तैः=रचितैः, अर्पितैः रक्तचन्दनस्य=लोहितचन्दनस्य हस्तकैः=हस्ताकारचिह्नैरुपलक्षितः सर्वशरीरे रक्तचन्दनद्वारा निर्मितहस्ताकृतियुक्त इत्यर्थः, तथा पिष्टम्=पाषाणादिना पिष्टम्, यत् चूर्णम्=तिलतण्डुलादीनां विकारः तेन अवकीर्णः अनुलिप्तः, यद्वा पिष्टम्=तिलादीनां विकारः, चूर्णम्=कुंकुमादिद्रव्याणां रजश्च ताभ्यामवकीर्णः सन्, अहम्=चारुदत्तः, पुरुषः=मनुष्यः, अपि, पशुकृतः=छागादितुल्यो विहितः । यथा देवतोद्देश्येन दीयमानं पशुं रक्तचन्दनादिना लेपयित्वा तण्डुलादिचूर्णैरवकीर्य बलिरूपेण समर्पयन्ति तथैवाहमपि कृत इति भावः । अत्र रूपकमलंकारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥५॥
अन्वय—हि, अमी, पौराः, मदुपेतम्, एतत्, दृष्ट्वा, मर्त्यम्, धिक्, अस्तु, इति ( भणित्वा ), उपजातबाष्पाः, ( सन्तः ) माम्, परिरक्षितुम्, अशक्नुवन्तः, स्वर्गम्, लभस्व, इति, वदन्ति ॥६॥
शब्दार्थ—हि=क्योंकि, अमी=ये, पौराः=पुरवासी लोग, मदुपेतम्=मेरे साथ वर्तमान, एतत्=यह [ वध्यचिह्नादि ], दृष्ट्वा=देख कर, मर्त्यम्=मनुष्य को, धिक्=धिक्कार, अस्तु=हो, इति=ऐसा, [ भणित्वा=कहकर ] उपजातजाष्पाः=आंखों में निकले हुये आसुओं से भरे हुये, ( सन्तः=होते हुये ), माम्=मुझ चारुदत्त को, परिरक्षितुम्=रक्षा करने में, अशक्नुवन्तः=समर्थ न होते हुये, 'स्वर्गम्=स्वर्गको, लभस्व=प्राप्त करो, इति=ऐसा, वदन्ति=कहते हैं ॥६॥
अर्थ—( आगे देखकर ) ओह ! लोगों की विशाल भीड़ । ( करुणापूर्वक )
ये नगरवासी लोग मुझे प्राप्त हुई इस दुर्दशा ( मरणचिह्नादि ) को देख कर 'मनुष्य (मरणधर्मा) को धिक्कार है,' ऐसा कहते हुये, आंखों में आसुओं को