मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 665, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंदशमोऽङ्कः
१७७
**एकः—**हण्डे आहोन्ता ! पेक्ख, पेक्ख । (अरे ओहीन्त ! प्रेक्षस्व, प्रेक्षस्व ।)
णअली-पधाणभूदे वज्झअन्ते कदन्तअण्णाए ।
किं लुअदि अन्तरिक्खे आधु अणब्भे पडदि वज्जं ? ॥ ८ ॥
( नगरीप्रधानभूते बध्यमाने कृतान्ताज्ञया ।
किं रोदिति अन्तरिक्षमथवा अनभ्रं पतति वज्रम् ? ॥ ८ ॥ )
( बच्चा पैदा करना ), तथा ताराओं का गिरना, और सज्जन के प्राणों का वध—ये चार नहीं देखने चाहिये ॥७॥
**टीका—**चारुदत्तवधदर्शनार्थं समागतान् तद्दर्शनात् वारयितुं शास्त्रोक्तमाह- इन्द्र इति । प्रवाह्यमाणः=नद्यादिषु विसर्जनार्थं नीयमानः, इन्द्रः=इन्द्रदेवतासम्बन्धो ध्वजः, गोः प्रसवः=सन्तत्युत्पत्तिः, ताराणाम्=नक्षत्राणाम्, संक्रमः=अधः पतनम्, च=तथा, सुपुरुषस्य=सज्जनस्य, प्राणविपत्तिः=प्राणनाशः, इमे=पूर्वोक्ताः एते चत्वारः=इन्द्रध्वजादयः न=नैव, द्रष्टव्याः=अवलोकनीयाः । साधुजनैरेतेषां दर्शनं वर्जनीयमिति भावः । आर्या वृत्तम् ॥७॥
**विमर्श—**प्राचीन काल में अकालादि पड़ने पर राजा लोग इन्द्र को प्रसन्न करने के लिये यज्ञादि करते थे । उसमें एक ध्वज गाड़ा जाता था । प्रारम्भ में सभी लोग देखते थे किन्तु नदी आदि में विसर्जन के समय देखना अशुभ मानते थे । कालिकापुराण का उद्धरण टीकाओं में प्राप्त होता है —
"उत्थापयेत्तूर्यरवैः सर्वलोकस्य वै पुरः ।
रहो विसर्जयेत् केतुं विशेषोऽयं प्रपूजने ॥ ७ ॥
**अन्वयः—**कृतान्ताज्ञया, नगरी-प्रधानभूते, बध्यमाने, किम्, अन्तरिक्षम, रोदिति, अथवा, अनभ्रम्, वज्रम्, पतति ॥ ८ ॥
**शब्दार्थ—**कृतान्ताज्ञया=यमराज की आज्ञा से, नगरी-प्रधानभूते=उज्जयिनी नगरी के प्रधान ( चारुदत्त ) के, बध्यमाने=मारे जाने पर, किम्=क्या, अन्तरिक्षम्=आकाश, रोदिति=रो रहा है ? अथवा=अथवा, अनभ्रम्=बिना बादलों वाला, वज्रम्=वज्र, बिजली, पतति=गिर रहा है ॥ ८ ॥
**अर्थ—**एक चाण्डाल—अरे आहीन्त ! देखो, देखो—
यमराज की आज्ञा से उज्जयिनी नगरी के प्रधानभूत ( पुरुष चारुदत्त ) के मारे जाने पर क्या आकाश रो रहा है ? अथवा बिना बादलों का वज्र=( बिजली ) गिर रहा है ? ॥ ८ ॥
**टीका—**चारुदत्तवधावसरे तत्रत्यं दारुणं दुःखमुपवर्णयति —नगरीति। कृतान्ताज्ञया=यमतुल्यस्य राज्ञः पालकस्य आदेशेन, नगर्याः=उज्जयिन्याः, प्रधानभूते=
- १७ मृ०