मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 667, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंदशमोऽङ्कः ५७९
चारुदत्तः-- ( निरूप्य सकरुणम् )
एताः पुनर्हर्म्यगताः स्त्रियो मां वातायनाद्धेन विनिःसृतास्याः । हा ! चारुदत्तेत्यभिभाषमाणा बाष्पं प्रणालीभिरिवोत्सृजन्ति ॥ ११॥
शब्दार्थ--वध्ये=वधयोग्य ( चारुदत्त ) के, नीयमाने=ले जाये जाने पर ( ले जाते समय ), रुदतः=विलाप करते हुये, सर्वस्य=सारे, जनस्य=लोगों के, नयनसलिलैः=अश्रुजलों से, सिक्तः=गीला किया गया, रेणुः=धूलि, रथ्यातः=गली से, न=नहीं, उन्नमति=उठ रही है ॥ १० ॥
अर्थ--और भी -
वधयोग्य ( चारुदत्त ) के ले जाये जाने पर ( उसके वध होने से ) विलाप करते हुये सभी लोगों की आँखों के आँसुओं से गीली की गयी राह ( रास्ता ) की धूलि नहीं उड़ रही है ॥ १० ॥
टीका--समग्रजानानामक्षिभिः निःसरन्त्या अश्रुजलधारायाः प्रभावमाह-वध्य इति । वध्ये=वधार्थमादिष्टे चारुदत्ते इत्यर्थं, नीयमाने=श्मशानभूमौ वधस्थाने प्राप्यमाणे, सतीति शेषः, तमवलोक्य, रुदतः=विलपतः, सर्वस्य=सकलस्य, जनस्य=लोकस्य, नयनसलिलैः=अश्रुजलैः, सिक्तः=आर्द्रीकृतः, रेणुः=धूलिः, रथ्यातः=प्रतोलीतः, न=नैव, उन्नमति=उत्तिष्ठति । उज्जायिनीवासिनां जनानां शोकातुराणामश्रुजलप्रवाहेण सर्वत्र धूलिकणाः पंकीभूता अतो न आकाशादावुत्तिष्ठन्तीति भावः । अतिशयोक्तिरलंकारः, आर्या वृत्तम् ॥ १० ॥
अन्वयः--हर्म्यगताः एताः, स्त्रियः, पुनः, वातायनाद्धेन, विनिःसृतास्याः, माम्, ( उद्दिश्य ), 'हा चारुदत्त', इति, अभिभाषमाणाः, प्रणालीभिः इव, बाष्पम्, उत्सृजन्ति ॥ ११ ॥
शब्दार्थः--हर्म्यगताः=महलों में खड़ी हुई, एताः=ये, स्त्रियः=महिलायें, पुनः=फिर, वातायनाद्धेन=आधे झरोखे या खिड़की से, विनिःसृतास्याः=मुखको बाहर निकाले हुये, माम्=मुझे, ( उद्दिश्य=लक्ष्यकरके ) हा चारुदत्त !=हाय चारुदत्त !, इति=ऐसा, अभिभाषमाणाः=कहती हुई, प्रणालीभिः=परनालों से, इव=मानों, वाष्पम्=आँसू, उत्सृजन्ति=बहा रहीं हैं ॥ ११ ॥
अर्थ--चारुदत्त--( देखकर करुणापूर्वक )
महलों में खड़ी हुई ये स्त्रियाँ फिर आधे झरोखे या खिड़की से मुंह बाहर करती हुई मुझ ( चारुदत्त ) को लक्षित करके 'हाय चारुदत्त !' ऐसा कहती हुई परनालों से मानों आंसू बहा रहीं है ॥ ११ ॥
**टीका--चारुदत्तस्य वधमाकर्ण्य दुःखयुतानां नगरमहिलानामश्रुजलप्रवाहं वर्णयन्नाह--**एता इति । हर्म्यगताः=धनिकानामुत्कृष्टभवनेषु संस्थिताः, एताः=ईषत्