भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 668, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 668

५८० मृच्छकटिकम्

चाण्डालौ—आअच्छ ले चालुदत्ता ! आअच्छ । इमं घोशणट्ठाणं, आहणेध डिण्डिमं, घोशेध घोशणं । ( आगच्छ रे चारुदत्त ! आगच्छ । इदं घोषणास्थानम्, आहत डिण्डिमम्, घोषयत घोषणाम् । )

उभौ—शुणाध अज्जा ! शुणाध । एशे शत्थवाहविणअदत्तश्श णत्तिके शाललदत्तश्श पुत्तके अज्जचालुदत्ते णाम । एदिणा किल अकज्जकालिणा गणिआ वशन्तशेणा अत्यकल्लवत्तश्श कालणादो शुण्णं पुप्फकलण्डअ-जिण्णुज्जाणं पवेशिअ बाहुपाशवलक्कालेण मालिदेत्ति, एशे शलोत्ते गहिदे, शअं च पडिवण्णे । तदो लण्णा पालएण अम्हे आणत्ता एवं मालेदुं । जदि अवले ईद्दिशं उअलोअविरुद्धं अकज्जं कलेदि, तं पि लाआ पालए एवं ज्जेव शाशदि । ( शृणुत आर्याः ! शृणुत, एष सार्थवाह-विनयदत्तस्य नप्ता सागर-दत्तस्य पुत्रक आर्यचारुदत्तो नाम । एतेन किल अकार्यकारिणा गणिका वसन्तसेना अर्थकल्यवर्त्तस्य कारणात् शून्यं पुष्पकरण्डकजीर्णोद्यानं प्रवेश्य बाहुपाशबलात्कारेण मारितेति, एष सलोप्त्रो गृहीतः, स्वयञ्च प्रतिपन्नः, ततो राज्ञा पालकेन वयमाज्ञप्ता एनं मारयितुम् । यद्यपर ईदृशमुभयलोकविरुद्धमकार्यं करोति, तमपि राजा पालक एवमेव शास्ति । )


परिदृश्यमानाः, स्त्रियः=नार्यः, पुनः=अनन्तरम्, वातायनस्=गवाक्षः, तस्य अर्द्धेन=अर्धांशेन, तस्यैकदेशेनेत्यर्थः, विनिःसृतानि=विनिर्गतानि, आस्यानि=मुखानि यासां ताः, माम्=चारुदत्तमित्यर्थः, उद्दिश्येति शेषः, 'हा चारुदत्त !=हा इदं खेदसूचक-मव्ययम्, केवलमियन्मात्रमेव, अभिभाषमाणाः=अश्रुरूपजलप्रवाहधाराभिः, जलनिः-सरणमार्गैरित्यर्थः, वाष्पम्=अश्रुजलम् उत्सृजन्ति=परित्यजन्ति । मामवलोक्य न केवलं सामान्यजानानां दुःखातिरेकः, प्रत्युत धनिकानामपि स्त्रियः दुःखमाविष्कुर्वन्ति । अत्रोत्प्रेक्षालंकारः, इन्द्रवज्रा वृत्तम् ॥ ११ ॥

शब्दार्थघोषणास्थानम्=अपराधी के अपराध और उसके दण्ड की घोषणा का स्थान, आहत=पीटो, बजाओ, नप्ता=पौत्र, अर्थकल्यवर्तस्य=तुच्छ धनरूपी कलेवा के, सलोप्त्रः चोरी के धन के साथ, प्रतिपन्नः=स्वीकार कर लिया, उभयलोक-विरुद्धम्=इस लोक और स्वर्गलोक दोनों के विरुद्ध अर्थात् दण्डनीय ।

अर्थ—दोनों चाण्डाल—आ रे चारुदत्त ! आ । यह घोषणा की जगह है, नगाड़ा बजाओ, घोषणा घोषित करो ।

दोनों—सुनिये सज्जनों ! सुनिये । यह सार्थवाह विनयदत्त का पौत्र, सागर-दत्त का पुत्र आर्य चारुदत्त नाम वाला है । पापकर्म करने वाले इसने तुच्छ धनरूपी कलेवा के लिये पुष्पकरण्डक जीर्णोद्यान में ले जाकर हाथों के फन्दे से गला दबा कर गणिका वसन्तसेना को मार डाला है । यह चोरी के धन के साथ पकड़ लिया