मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 678, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें५६० मृच्छकटिकम्
बालकः— अरे रे चाण्डाला ! कहिं मे आवुकं णेध ? (अरे रे चाण्डालाः ! कुत्र मम पितरं नयथः ? )
चारुदत्तः— वत्स !
अंसेन बिभ्रत् करवीरमालां स्कन्धेन शूलं हृदयेन शोकम् । आघातमद्याहमनुप्रयामि शामित्रमालब्धुमिवाध्वरेऽजः ॥ २१ ॥
नैव लुप्ता इत्यर्थः, प्रणम्य=नत्वा, अस्य गुणादिकमिति शेषः, मस्तके=शिरसि, न=नैव, कर्तव्यम्=करणीयम्, अपि तु अवश्यमेव करणीयमित्यर्थः । राहुणा=सैंहिकेयेन, गृहीतः=ग्रस्तः, समाक्रान्तः अपि, चन्द्रः=शशी, जनपदस्य=प्रदेशस्य लोकसमूहस्य, वन्दनीयः=वन्द्यः, स्तुत्यः, न=नैव ? अवश्यमेव स्तवनीयो भवतीति भावः ।
अस्य श्लोकस्य पूर्वार्द्धस्य पाठान्तरमपि उपलभ्यते — 'शुष्का अपि प्रदेशा अस्य विनमितमस्तकेन कर्तव्यम्, प्रदेशाः=अङ्गानि, यशोनामादिकमित्यर्थः, प्रणम्य कर्तव्यम्=न व्यवहरणीयं किम् ? शेषं पूर्वोक्तमेवेति बोध्यम् । एवञ्च यथा राहुग्रस्तोऽपि चन्द्रः सर्वैर्जनैः प्रणम्यते तथैव साम्प्रतं विपन्नोऽपि चारुदत्तोऽस्माभिः प्रणम्य एव, न तु तिरस्करणीय इति भावः । दृष्टान्तालङ्कारः, आर्या वृत्तम् ॥२०॥
अर्थ -- बालक--अरे रे चाण्डालो ! मेरे पिता को कहाँ ले जा रहे हो ?
अन्वयः— अंसेन, करवीरमालाम्, स्कन्धेन, शूलम्, हृदयेन, शोकम्, बिभ्रत्, अहम्, अध्वरे, आलब्धुम्, शामित्रम्, अजः, इव, अद्य, आघातम्, अनुप्रयामि ॥२१॥
शब्दार्थ— अंसेन=गले से [अर्थात् गले में] करवीरमालाम्=कनेर के फूलों की माला को, स्कन्धेन=कन्धे से [अर्थात् कन्धे पर], शूलम्=शूल को, हृदयेन=हृदय से (अर्थात् हृदय में), शोकम्=शोक को, बिभ्रत्=धारण करता हुआ, अहम्=मैं चारुदत्त, अध्वरे=यज्ञ में, आलब्धुम्=आलम्भन=वध करने के लिये, शामित्रम्=यज्ञीय पशु बाँधने की जगह पर (पहुँचाये जाने वाले), अजः=बकरे, इव=के सामान, अद्य=आज इस समय, आघातम्=वध की जगह, अनुप्रयामि=पीछे पीछे जा रहा हूँ ॥२१॥
अर्थ--चारुदत्त-- बेटा !
गले में कनेर के फूलों की माला, कन्धे पर शूल और हृदय में शोक को धारण करता हुआ मैं आज यज्ञ में मारने के लिये यज्ञीयपशुबन्धन के स्थान पर लेजाये जाते हुये बकरे के समान वधस्थान पर पीछे पीछे जा रहा हूँ ॥२१॥
टीका-- पुत्रेण पृष्टस्य स्वयमेवोत्तरं ददत् चारुदत्तः स्वावस्थां प्रतिपादयति-अंसेनेति । असेन=स्कन्धसमीपवर्ति-गलप्रदेशेनेत्यर्थः, करवीरमालाम्=करबीरनामक-