मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

दशमोऽङ्कः ५६१

चाण्डालः- दालअ ! ( दारक ! )

ण हु अम्हे चाण्डाला चाण्डालउलम्मि जादपुब्बा वि ।
जे अहिभवन्ति शाहुं ते पाबा ते अ चाण्डाला ॥ २२ ॥
( न खलु वयं चाण्डालाः चाण्डालकुले जातपूर्वा अपि ।
ये अभिभवन्ति साधुं ते पापास्ते च चाण्डालाः ॥ २२ ॥ )

पुष्पविशेषविनिर्मितमालाम्, स्कन्धेन=स्कन्धदेशेन, शूलम्=हत्यापराधिनां हननसाधनीभूतम्, शस्त्रम्, हृदयेन=चेतसा, चेतसीत्यर्थः, शोकम्=मिथ्यापवादजनित दुःखमित्यर्थः, बिभ्रत्=धारयन्, अहम्=चारुदत्तः, अध्वरे=यज्ञे, आलब्धुम्=हन्तुम्, शामित्रम्=पशुबन्धनस्थानम्, नीयमान इति शेषः, अजः=छागः, इव=यथा, आघातम्=वध्यभूमिम्, अनुप्रयामि=अनुगच्छामि । यथा खलु निरपराधोऽपि पशुः यज्ञादौ हन्यते तथैवाहमपि निरपराधः वधस्थानं नीत्वा मृत्युं लप्स्ये इति भावः । दीपकालंकारः, इन्द्रवज्रा वृत्तम् ॥२१॥

अन्वयः-—चाण्डालकुले, जातपूर्वाः, अपि, वयम्, खलु, चाण्डालाः, न, ये, साधुम्, अभिभवन्ति, ते, पापाः, ते, चाण्डालाः, च ॥२२॥

शब्दार्थः-—चाण्डालकुले=चाण्डाल-वंश में, जातपूर्वाः=पहले जन्म लेने वाले, अपि=भी, वयम्=हमलोग, खलु=निश्चित ही, चाण्डालाः=चाण्डाल, न=नहीं, हैं, ये=जो लोग, साधुम्=सज्जन पुरुष को, अभिभवन्ति=अपमानित करते हैं, मारते हैं, ते=वे, पापाः=पापी हैं, च=और, ते=वे, ही, चाण्डालाः=चाण्डाल हैं ॥२२॥

अर्थ-—**चाण्डाल--**बच्चे !
चाण्डालों के कुल में पहले पैदा हुये भी हम लोग चाण्डाल नहीं हैं। जो सज्जन व्यक्ति को अपमानित करते हैं [ मारते हैं ] वे पापी हैं, और वे ही चाण्डाल हैं ॥२२॥

टीका-—रोहसेनादिना कथितमपमानजनकं 'चाण्डाल' इति सम्बोधनमाकर्ण्य दुःखं प्रकटयन् स्वनिर्दोषतां प्रतिपादयितुमाह चाण्डालः-—न खल्विति । चाण्डालानाम्=एतन्नाम्ना प्रसिद्धानामन्त्यजानां कुले=वंशे, जातपूर्वाः=उत्पन्नपूर्वाः, अपि, वयम्=अस्मिन् कर्मणि नियुक्ताः मादृशाः जनाः, न=नैव, चाण्डालाः=कर्मणा गर्हिताः, ये=ये जनाः, साधुम्=सत्पुरुषम्, अभिभवन्ति=तिरस्कुर्वन्ति, मिथ्यारोपादिना घातयन्तीत्यर्थः, ते=तादृशाः, पापाः=पापिनः, च=तथा, चाण्डालाः=कर्मणा गर्हिताः सन्ति । वयन्तु केवलं जन्मनेव चाण्डालाः, अस्माकमाचरणं तु न कदापि सत्पुरुषाव-