मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

दसमोऽङ्कः ५१३

( 'अंसेन बिभ्रत्' १०।२१ इत्यादि पुनः पठति । अवलोक्य स्वगतम् । 'अमी हि वस्त्रान्तनिरुद्धवक्त्राः' १०।१६ इत्यादि पुनः पठति । )

विदूषकः-भो भद्दमुहा ! मुञ्चध पिअवअस्सं चारुदत्तं, मं वावादेध । ( भो भद्रमुखौ ! मुञ्चतं प्रियवयस्यं चारुदत्तम्, मां व्यापारयतुम् । )

चारुदत्त-शान्तं पापम् । ( दृष्ट्वा स्वगतम् ) अद्य अवगच्छामि । ( 'परोऽपि बन्धुः समंसस्थित' १०।१६ इत्यादि पठति । प्रकाशम् । 'एताः पुनर्हर्म्यगताः स्त्रियो माम्' १०।११ इत्यादि पुनः पठति । )

चाण्डालः-ओशलध अज्जा ! ओशलध । (अपसरत आर्याः ! अपसरत ।)

किं पेक्खध शप्पुरुशं अजशवशेण प्पणट्ठजीवाशं । कूर्वे खण्डिदपाशं कञ्चणकलशं विअ डुब्बन्तं ॥ २४ ॥ (किं प्रेक्षध्वे सत्पुरुषमयशोवशेन प्रणष्टजीवाशम् । कूपे खण्डितपाशं काञ्चनकलशमिव मज्जन्तम् ॥ २४ ॥ )

---

टीका-बालपुत्रस्य तादृशं मुग्धं वचनमाकर्ण्य द्रवितहृदयः पुत्रमालिङ्ग्य चारुदत्तः स्वशोकं व्यनक्ति-इदमिति । तत् = लोकप्रसिद्धम्, इदम्=पुरो दृश्यमानम् अपत्यरूपं वस्तु, आढघस्य = धनिनः, दरिद्रस्य = निर्धनस्य, च, समम्=समानम्, स्नेहसर्वस्वम्=प्रेम्णः वात्सल्यस्य वा सारभूतम्, धनौ निर्धनश्चोभौ समानरूपेणैव पुत्रस्य स्नेहं कुर्वन्तीत्यर्थः । हृदयस्य=चित्तस्य, अचन्दनम् = चन्दनरससम्पर्कशून्यम्, अनोशीरम्= वीरणसारतत्त्वसम्पर्करहितम्, अनुलेपनम् = शैत्याह्लादकत्वाद्याधायकद्रव्यमित्यर्थः । एवञ्च पूर्वं यथाऽस्मिन् स्नेह आसीत् विपदवस्थायां साम्प्रतमपि तथैव मम स्नेहः अस्मिन् वर्तते इति भावः । रूपकमलंकारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ।।२३।।

अर्थ -( 'गर्दन में धारण करता हुआ' इत्यादि १०/२१ वां पद्य फिर पढ़ता है । देखकर अपने में 'ये कपड़े से अपना मुह ढँके हुये' इत्यादि १०/१६ पद्य फिर से पढ़ता है ।)

विदूषक- हे कल्याणकारी सज्जनों ! मेरे प्यारे मित्र को छोड़ दो ( इसके बदले में ) मुझे मार डालो ।

चारुदत्त-ऐसा मत कहो । ( देखकर अपने में ) आज समझ गया 'साधारण अवस्था में विद्यमान का दूसरा भी बन्धु बन जाता है।' इत्यादि १०/१६ वां पद्य पढ़ता है । ( प्रकटरूप में 'ये महलों में रहने वाली स्त्रियाँ' इत्यादि १०/११ वां श्लोक फिर पढ़ता है । )

अन्वयः-खण्डितपाशम्, कूपे, मज्जन्तम्, कञ्चनकलशम्, इव, अयशोवशेन, प्रणष्टजीवाशम्, सत्पुरुषम्, किम्, पश्यत ? ।।२४।।

शब्दार्थ-खण्डितपाशम्=टूटी हुई रस्सी वाले, कूपे=कुआं में, मज्जन्तम्=

३८ मृ०