मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 682, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें५९४ मृच्छकटिकम्
चारुदत्तः—( सकरुणम् । 'शशिविमलमयूख' १०।१३ इत्यादि पठति । )
अपरः—अले ! पुणो वि घोशेहि । (अरे ! पुनरपि घोषय । )
( चाण्डालस्तथा करोति )-
चारुदत्तः—
प्राप्तोऽहं व्यसनकृशां दशामनार्या
यत्रेदं फलमपि जीवितावसानम् ।
एषा च व्यथयति घोषणा मनो मे
श्रोतव्यं यदिदमसौ मया हतेति ॥ २५ ॥
डूबते हुये, कञ्चनकलशम्=सोने के कलश, इव=के समान, अयशोवशेन=अपकीर्ति के कारण, प्रणष्टजीवाशम्=समाप्त हो गयी है जीने की आशा जिसकी ऐसे अर्थात् सज्जन ( चारुदत्त ) को, किम्=क्यों, पश्यत=देख रहे हो ॥२४॥
**अर्थ—चाण्डाल—**हटो सज्जनों ! हटो !
टूटी हुई रस्सी वाले, कुआँ में डूबते हुये सोने के कलश के समान, अपकीर्ति के कारण जीवन की आशा से रहित सत्पुरुष ( चारुदत्त ) को क्यों देख रहे हो ? ॥२४॥
**टीका—**चारुदत्तस्य वधं श्रुत्वा समागतान् जनान् तद्दर्शनाद् वारयन्नाह—किमिति । खण्डितः=छिन्नः, पाशः=बन्धनरज्जुः यस्य तादृशम्, अतएव, कूपे=भूमिस्थ-जले, मज्जन्तम्=निमग्नीभवन्तम्, कञ्चनकलशम्=सौवर्णघटम्, इव=यथा, अयशोवशेन=वसन्तसेनाबधाभियोगजनितकलङ्कसामर्थ्येन, प्रनष्टा=समाप्ता, जीवस्य जीवनस्य आशा यस्य तं तथाविधम्, सत्पुरुषम्=सज्जनम्, चारुदत्तमित्यर्थः, किम्=कथम्, पश्यत=अवलोकयत ? नैवावलोकनीयमिति भावः । उपमालंकारः, आर्या वृत्तम् ॥२४॥
अर्थ—चारुदत्त—( करुणा के साथ । 'चन्द्रमा की उज्ज्वल किरणों के समान दांतवाली । इत्यादि १०/१३ पद्य को पढ़ता है ।)
**दूसरा चाण्डाल—**अरे ! फिर से घोषणा करो ।
( चाण्डाल घोषणा करता है ।)
अन्वय—अहम्, व्यसनकृशाम्, अनार्याम्, दशाम्, प्राप्तः, यत्र, इदम्, जीवितावसानम्, फलम्, अपि, ( जातम् ), एषा, च, घोषणा, मे, मनः, व्यथयति, यत्, इदम्, श्रोतव्यम् 'असौ मया हता' इति ॥२५॥
शब्दार्थ—अहम्=मैं, व्यसनकृशाम्=विपत्ति के कारण शोचनीय, अनार्याम्=निन्दित, दशाम्=अवस्था को, प्राप्तः=प्राप्त हुआ हूँ, यत्र=जिस अवस्था में, इदम्=यह, जीवितावसानम्=जीवन की समाप्ति, फलम्=परिणाम, ( जातम्=हुआ है ) एषा च=और यह, घोषणा=दण्ड आदि का कहना, मे=मेरे, मनः=मन