भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 685, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 685

दशमोऽङ्कः ५९७

चारुदत्तः—अये !

कोऽयमेवंविधे काले कालपाशस्थिते मयि । अनावृष्टिहते सस्ये द्रोणमेघ इवोदितः ? ॥ २६ ॥


अन्वय----[ अये ! इति गद्यांशेनान्वयः ], अनावृष्टिहते, सस्ये, द्रोणमेघः, इव, एवंविधे, काले, मयि, कालपाशस्थिते, अयम्, कः, उदितः ॥ २६ ॥

**शब्दार्थ----[ अये !=ओह- ] अनावृष्टिहते=**सूखा पड़ने से सूखते हुये, सस्ये = धान पर, **द्रोण-मेघः=**द्रोणनामक मेघ, **इव=**के समान, **एवंविधे=**इस प्रकार के, **काले=**समय में, मयि मेरे, **कालपाशस्थिते=**मृत्यु के जाल [ फन्दा ] में फस जाने पर, **अयम्=**यह, **कः=**कौन, [मेरी रक्षा के लिये] **उदितः=**प्रकट हो गया, ।।२६।।

अर्थ--चारुदत्त--अये ! वर्षा न होने से [ सूखा पड़ जाने से ] सूखते हुये धान [ के खेतों ] पर द्रोण नामक मेघ के समान इस विपत्ति के समय में मृत्यु के फन्दे में मेरे फस जाने पर [ मेरी रक्षा के लिये ] कौन प्रकट हो गया है ॥ २६ ॥

टीका--स्थावरकचेटस्य वचनेन निजनिर्दोषतां शकारस्यापराधित्वं चाकर्ण्य मुदितः सन्तोषं प्रकटयन्नाह-क इति। अनावृष्ट्या=अवर्षणेन, हते=नष्टप्राये, सस्ये=क्षेत्रस्थिते धान्यवृक्षसमूहे इत्यर्थः, द्रोणमेघः=सस्यप्रपूरकः मेघविशेषः, इव = यथा, एवंविधे=विपत्तिमये, काले=समये, मयि=चारुदत्ते, कालस्य=मृत्योः पाशे=जाले, स्थिते=विद्यमाने मृत्युमुखमुपगते, सति, अयम्=तथ्यवक्ता मम निर्दोषत्व-प्रतिपादयिता, कः=सज्जनः, उदितः=प्रकटीभूतः, समागतः इत्यर्थः । यथा अनावृष्ट्या सर्वस्मिन् सस्ये शुष्कतां गच्छति सति अभीष्टजल-प्रदायको द्रोणनामको मेघ उदितो भूत्वा सस्यरक्षणं करोति तथैव मृत्युमुखं प्रयाते मयि को महान् पुरुषः मम रक्षार्थं वास्तविकीं घटनां प्रतिपादयितुं समक्षं समागत इति भावः । उपमा-लंकारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥२६॥

विमर्श--जीवानन्द के अनुसार ज्योतिस्तत्त्व ग्रन्थ में मेघों के विषय में निम्न वचन है --

त्रियुते शाकवर्षे तु चतुर्भिः शेषतः क्रमात् । आवर्तं विद्धि संवर्त्तं पुष्करं द्रोणमुत्तमम् ॥ आवर्ती निर्जलो मेघः संवर्तश्च बहूदकः । पुष्करो दुष्करजलो द्रोणः सस्यप्रपूरकः ॥२६॥

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक) · पृष्ठ 685, कुल 760 में से · BharatKosha