मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

५६८ मृच्छकटिकम्

भोः ! श्रुतं भवद्भिः ?

न भीतो मरणादस्मि केवलं दूषितं यशः ।
विशुद्धस्य हि मे मृत्युः पुत्रजन्मसमो भवेत् ॥ २७ ॥

अन्यच्च —

तेनास्म्यकृतवैरेण क्षुद्रेणात्यल्पबुद्धिना ।
शरेणेव विषाक्तेन दूषितेनापि दूषितः ॥ २८ ॥

---

अन्वयः— [ अहम् ], मरणात्, भीतः, न, अस्मि, केवलम्, यशः, दूषितम्, हि, विशुद्धस्य, मे, मृत्युः, पुत्रजन्मसमः, भवेत् ॥२७॥

शब्दार्थ— [ अहम् = मैं चारुदत्त ], मरणात् = मौत से, भीतः = डरा हुआ, न = नहीं, अस्मि = हूँ, केवलम् = केवल, यशः = कीर्ति, दूषितम् = दूषित हुई है, हि = क्योंकि, विशुद्धस्य = कलंकरहित, मम = मेरी, मृत्युः = मौत, पुत्रजन्मसमः = पुत्रजन्म के समान [ आनन्दप्रद ], भवेत् = होती ॥२७॥

**अर्थ—**चारुदत्त— हे सज्जनों ! सुना आपने ?
मैं मौत से नहीं डरा हूँ । मेरा केवल यश दूषित हुआ है । निष्कलंक मेरी मौत पुत्रजन्म के समान आनन्ददायक होती ॥२७॥

**टीका—**मरणं तु ध्रुवं तदा कथमेतत्कृते दुखितो भवसीत्याशंकायां प्रतिपादयति—नेति । मरणात् = मृत्योः, भीतः = भययुक्तः, न = नैव, अस्मि = भवामि, किन्तु केवलम्, यशः = कीर्तिः, यत् सकलं जीवनं सञ्चितम्, दूषितम् = कलंकितम्, स्त्रीवधाभियोगेन मे यश एव कलंकितम् । हि = यतः, विशुद्धस्य = निरपराधस्य, निष्कलंकस्य, मे = मम, चारुदत्तस्य, मृत्युः = मरणम्, पुत्रजन्मसमः = पुत्रोत्पत्तितुल्यः, महदानन्दप्रदः, भवेत् = स्यात् । एवञ्च नाहं मृत्योर्बिभेमि केवलमपयशस एव मे भयम् । यतो हि मया यावज्जीवनं यशसे प्रयतितम् । तद्यदि मम यश एव विनष्टं तदा सर्वमेव नष्टमिति तद्भावः । उपमालंकारः, पथावक्त्रं वृत्तम् ॥२७॥

**अन्वयः—**अकृतवैरेण, क्षुद्रेण, अत्यल्पबुद्धिना, दूषितेन, अपि, तेन, विषाक्तेन, शरेण, इव, दूषितः, अस्मि ॥२८॥

**शब्दार्थ—**अकृतवैरेण = कभी भी वैर न किये गये, क्षुद्रेण = तुच्छ, अत्यल्पबुद्धिना = अति छोटी बुद्धिवाले, अपि = भी, तेन = उस [ शकार ] के द्वारा, विषाक्तेन = विष से बुझे हुये, शरेण = बाण, इव = के समान, दूषितः = दोषयुक्त, कलंकित, अस्मि = कर दिया गया हूँ ॥२८॥

**अर्थ—**और भी,
जिससे कभी भी बैर नहीं किया गया है ऐसे तुच्छ अति अल्प बुद्धिवाले उस