भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

५६८ मृच्छकटिकम्

भोः ! श्रुतं भवद्भिः ?

न भीतो मरणादस्मि केवलं दूषितं यशः ।
विशुद्धस्य हि मे मृत्युः पुत्रजन्मसमो भवेत् ॥ २७ ॥

अन्यच्च —

तेनास्म्यकृतवैरेण क्षुद्रेणात्यल्पबुद्धिना ।
शरेणेव विषाक्तेन दूषितेनापि दूषितः ॥ २८ ॥


अन्वयः— [ अहम् ], मरणात्, भीतः, न, अस्मि, केवलम्, यशः, दूषितम्, हि, विशुद्धस्य, मे, मृत्युः, पुत्रजन्मसमः, भवेत् ॥२७॥

शब्दार्थ— [ अहम् = मैं चारुदत्त ], मरणात् = मौत से, भीतः = डरा हुआ, न = नहीं, अस्मि = हूँ, केवलम् = केवल, यशः = कीर्ति, दूषितम् = दूषित हुई है, हि = क्योंकि, विशुद्धस्य = कलंकरहित, मम = मेरी, मृत्युः = मौत, पुत्रजन्मसमः = पुत्रजन्म के समान [ आनन्दप्रद ], भवेत् = होती ॥२७॥

**अर्थ—**चारुदत्त— हे सज्जनों ! सुना आपने ?
मैं मौत से नहीं डरा हूँ । मेरा केवल यश दूषित हुआ है । निष्कलंक मेरी मौत पुत्रजन्म के समान आनन्ददायक होती ॥२७॥

**टीका—**मरणं तु ध्रुवं तदा कथमेतत्कृते दुखितो भवसीत्याशंकायां प्रतिपादयति—नेति । मरणात् = मृत्योः, भीतः = भययुक्तः, न = नैव, अस्मि = भवामि, किन्तु केवलम्, यशः = कीर्तिः, यत् सकलं जीवनं सञ्चितम्, दूषितम् = कलंकितम्, स्त्रीवधाभियोगेन मे यश एव कलंकितम् । हि = यतः, विशुद्धस्य = निरपराधस्य, निष्कलंकस्य, मे = मम, चारुदत्तस्य, मृत्युः = मरणम्, पुत्रजन्मसमः = पुत्रोत्पत्तितुल्यः, महदानन्दप्रदः, भवेत् = स्यात् । एवञ्च नाहं मृत्योर्बिभेमि केवलमपयशस एव मे भयम् । यतो हि मया यावज्जीवनं यशसे प्रयतितम् । तद्यदि मम यश एव विनष्टं तदा सर्वमेव नष्टमिति तद्भावः । उपमालंकारः, पथावक्त्रं वृत्तम् ॥२७॥

**अन्वयः—**अकृतवैरेण, क्षुद्रेण, अत्यल्पबुद्धिना, दूषितेन, अपि, तेन, विषाक्तेन, शरेण, इव, दूषितः, अस्मि ॥२८॥

**शब्दार्थ—**अकृतवैरेण = कभी भी वैर न किये गये, क्षुद्रेण = तुच्छ, अत्यल्पबुद्धिना = अति छोटी बुद्धिवाले, अपि = भी, तेन = उस [ शकार ] के द्वारा, विषाक्तेन = विष से बुझे हुये, शरेण = बाण, इव = के समान, दूषितः = दोषयुक्त, कलंकित, अस्मि = कर दिया गया हूँ ॥२८॥

**अर्थ—**और भी,
जिससे कभी भी बैर नहीं किया गया है ऐसे तुच्छ अति अल्प बुद्धिवाले उस

दशमोऽङ्कः ५६६

चाण्डालौ—थावलअ ! अवि शच्चं भणाशि ? ( स्थावरक ! अपि सत्यं भणसि ? )

चेटः —शच्चं । हग्गे वि, ‘मा कश्श वि कथइश्शशि’त्ति पाशादवालग्गप-दोलिकाए दण्डणिअलेण बन्धिअ णिक्खित्ते । ( सत्यम् । अहमपि, ‘मा कस्यापि कथयिष्यसी’ति प्रासादबालाग्र-प्रतोलिकायां दण्डनिगडेन बद्ध्वा निक्षिप्तः । )

शकारः— ( प्रविश्य सहर्षम् । )

मंशेण तिक्खामिलिकेण भत्ते शाकेण शूपेण शमच्छकेण ।
भुत्तं मए अत्तणअश्श गेहे शालिश-कूलेण गुलोदणेण ॥ २६ ॥
( मांसेन तिक्ताम्लेन भक्तं शाकेन सूपेन समत्स्यकेन ।
भुक्तं मया आत्मनो गेहे शालीयकूरेण गुडौदनेन ॥ २६ ॥ )


( शकार ) के द्वारा विष से बुझाये गये वाण के समान दूषित ( कलंकित ) कर दिया गया हूँ ॥२८॥

टीकासर्वेषां पुरतः आत्मनो निर्दोषत्वं प्रतिपादयति—तेनेति । न कृतम्= विहितम् वैरम्= शत्रुत्व यस्य तेन, मया कदापि अननुष्ठितविरोधाचरणेनेत्यर्थः, क्षुद्रेण= तुच्छेन, अत्यल्पा=अतिमन्दा बुद्धिः= मतिः, यस्य तेन, अतिमन्दमतिना मूर्खेणेत्यर्थः, दूषितेन= दोषयुक्तेन, अपि, तेन= शकारेण कर्त्रा, विषाक्तेन= विष-दग्धेन, शरेण= वाणेन, इव= यथा, दूषितः= कलङ्कितः, अस्मि— जातोऽस्मीत्यर्थः । यद्वा—‘अस्मि’ इदमहमर्थे अस्मि= अहम् दूषितः= कलङ्कित इत्यर्थः, अकारणमेव वैरिभूतेन अज्ञानिना तेन शकारेणाहं मिथ्यैव दोषी साधित इति भावः । अत्रोपमा-लंकारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥२८॥

अर्थ—दोनों चाण्डाल—स्थावरक ! सही कह रहे हो क्या ?

**स्थावरक—**सच । ‘किसी से मत कहना’ इस लिये मुझे भी महल की नयी अटारीवाली गली के ऊपर, डण्डों की बेड़ी से बांधकर डाल दिया था ।

**अन्वयः—**मया, आत्मनः, गेहे, तिक्ताम्लेन, मांसेन, शाकेन, समत्स्यकेन, सूपेन, शालीयकूरेण, गुडौदनेन, भक्तम्, भुक्तम् ॥२६॥

**शब्दार्थ—**मया=मैंने ( शकार ने ) आत्मनः=अपने, गेहे=घर में, तिक्ताम्लेन=कड़वे और खट्टे, मांसेन=मांस से, शाकेन=सब्जी से, समत्स्यकेन=मछली के साथ, सूपेन=दाल से, शालीयकूरेण=अगहन में पैदा होने वाले धान के चावल के भात से, गुडौदनेन=गुड़ और चावल से, भक्तम्=भात, भुक्तम्=खाया है ॥२६॥

अर्थ—शकार—( प्रवेश करके हर्षसहित )

मैंने अपने घर में कड़वे और खट्टे मांस, शाक, मछलीसहित दाल, अगहनी धान के चावल का भात तथा गुड़ से मिले हुये भात को खाया है ॥२६॥

६००मृच्छकटिकम्

(कर्णं दत्त्वा) भिण्ण-कंश-शङ्खणाए चाण्डालवाआए शलसंजोए, जधा अ एशे उक्खालिदे वज्झाडिण्डिमशद्दे पडहाणं अ शुणीअदि, तथा तक्केमि, दलिद्द-चालुदत्ताके, वज्झठ्ठाणं णीअदि त्ति । ता पेक्खिशं शत्तुविणाशे णाम महन्ते हलक्कश पलिदोशे होदि । शुदं अ मए, जेवि किल शत्तुं वावादअन्तं पेक्खदि तश्श अण्णश्शिं जम्मन्तले अक्खिलोगे ण होदि । मए क्खु विशगणिठगब्भपविट्टेण विअ कीडएण किं पि अन्तलं मग्गमाणेण उप्पाडिदे ताह दलिद्द-चालुदत्ताह विणाशे । शम्पदं अत्तण-केलिकाए पाशादवालग-पदोलिकाए अहिलुहिअ अत्तणो पलक्कमं पेक्खामि । (तथा कृत्वा दृष्ट्वा च) हीही ! एदाह दलिद्द-चालुदत्ताह वज्जं णीअमाणाह एवड्डे जणशम्मददे, ज वेलं अम्हालिशे पवले वलमणुश्शे वज्जं णीअदि, तं वेलं कीदिशे भवे ? (निरीक्ष्य) कधं एशं शे णव-बलद्दके विअ-मण्डिडे दक्खिणं दिशं णीअदि । अध किं णिमित्तं मम केलिकाए पाशाद-वालगपदोलिकाए शमीवे घोषणा णिवडिदा णिवालिदा अ ? (विलोक्य)


टीकाचारुदत्तस्य मृत्युदण्डमाकर्ण्य अतिहृष्टः शकारः साम्प्रतं स्वप्रसन्नतां सम्पन्नतां च प्रकटयितुमाह—मांसेनेति । मया=शकारेण आत्मनः=स्वस्य, गेहे=गृहे, तिक्तेन=तिक्तरसेन, आम्लेन=आम्लरसेन च, शाकेन=पत्रादि-रूपेण भांज्य-पदार्थ-विशेषेण समत्स्यकेन=मत्स्यसहितेन, सूपेन=द्विदलेन, शालीयकूरेण=शालितण्डुलविशेषप्रभवेण, अन्नविशेषेण, गुडोदनेन=गुडमिश्रितेनौदनेन सह, भक्तम्=अन्नपरिणामविशेषः, भुक्तम्=खादितम् । अत्र सहार्थे तृतीया बोध्या । पुनरुक्तिदोषस्तु शकारस्य वचनेषु सोढव्य एव । एवञ्चेदृशविविधव्यञ्जनाना-मास्वादं गृहीत्वाहं सर्वत उत्कृष्ट इति दर्पं प्रकटयतीति भावः । इन्द्रवज्रा वृत्तम् ॥२६॥

शब्दार्थभिन्नकांस्यवत्=फूटे हुये कांसे के समान, स्वरसंयोगः=स्वरों का मेल अर्थात् आवाज, उद्गीतः=ऊपर उठा हुआ, वध्यस्थानम्=वध करने की जगह, विषन्थिगर्भ-प्रविष्टकेन=विषवृक्ष की गांठ के भीतर घुसे हुये, उत्पादितः=बना दिया, जनसंमर्दः=लोगों की भीड़, नवबलीवर्दः=नये बैल, निपतिता=की गयी, अवतीर्य=नीचे उतर कर ।

अर्थ—(कान लगाकर) फुटे हुये कांसे के (वर्तन के) समान खन खन करती हुयी चाण्डालों की वाणी की आवाज [सुनाई दे रही है] और जिस प्रकार यह वध के समय की तेज ढोल की आवाज तथा नगाड़ों की आवाज सुनाई दे रही है उससे मैं यह अनुमान करता हूँ कि चारुदत्त को वध के स्थान [श्मशान] पर ले जाया जा रहा है। तो देखूंगा। दुश्मन के मरने पर हृदय को बहुत आनन्द

दशमोऽङ्कः ६०१

कधं थावलके चेड वि णत्थि इध ? मा णाम तेण इदो गदुअ मन्तभेदे किदे भविश्शदि ? ता जाव णं अण्णेशामि । ( भिन्नकांस्यवत्खङ्खनाया-श्चाण्डालवाचायाः स्वरसंयोगः, यथा च एष उद्गीतो बध्यडिण्डिमशब्दः पटहानाञ्च श्रूयते, तथा तर्कयामि, दरिद्रचारुदत्तो वध्यस्थानं नीयत इति । तत् प्रेक्षिष्ये । शत्रुविनाशो नाम महान् हृदयस्य परितोषो भवति । श्रुतञ्च मया, योऽपि किल शत्रुं व्यापाद्यमानं प्रेक्षते, तस्य अन्यस्मिन् जन्मान्तरे अक्षिरोगो न भवति । मया खलु विषग्रन्थिगर्भप्रविष्टेनेव कीटकेन किमपि अन्तरं मार्गयता उत्पादितस्तस्य दरिद्र-चारुदत्तस्य विनाशः । साम्प्रतमात्मीयायां प्रासाद-बालाग्र-प्रतोलिकायामधिरुह्य आत्मनः पराक्रमं प्रेक्षे । ) ( हीही ! एतस्य दरिद्र-चारुदत्तस्य वध्यं नीयमानस्य एतावान् जनसंमर्दः; यस्यां वेलायामस्मादृशः प्रवरो वरमनुष्यो वध्यं नीयते, तस्यां वेलायां कीदृशो भवेत् ? ) ( कथमेष स नव-बलीवर्द इव मण्डितो दक्षिणां दिशं नीयते । अथ किं निमित्तं मदीयायाः प्रासादबालाग्र-प्रतोलिकायाः समीपे घोषणा निपतिता निवारिता च ? कथं स्थावरकचेटोऽपि नास्तीह ? मा नाम तेन इतो गत्वा मन्त्रभेदः कृतो भविष्यति । तद् यावदेनमन्विष्यामि । )

( इति अवतीर्य उपसर्पति । )

चेटः—( दृष्ट्वा ) भट्टालआ ! एशे शे आगदे । ( भट्टारकाः ! एष स आगतः । )


मिलता है। और मैंने सुना है-मारे जाते हुये शत्रु को जो देखता है उसे अगले दूसरे जन्म में आँखों का रोग नहीं होता है। विषवृक्ष की गाँठ में घुसे हुये कीड़े के समान कोई मार्ग ( उपाय ) ढूढ़ते हुये मैंने उस दरिद्र चारुदत्त की मौत बना दी । अब अपनी महल की ऊँची अटारी में बैठकर अपना पराक्रम देखूंगा । ( वैसा करके और देख कर ) ओह ! इस दरिद्र चारुदत्त को फाँसी की जगह ले जाते समय लोगों की इतनी भारी भीड़, जिस समय मेरा जैसा महान श्रेष्ठ पुरुष फाँसी की जगह ले जाया जायगा उस समय कितनी अधिक भीड़ होगी ? ( देखकर ) क्या वह चारुदत्त नये बैल ( सांड़ ) की तरह सजाया हुआ दक्षिण दिशा की ओर ले जाया जा रहा है। लेकिन मेरे महल के नवीन अग्रभाग के पास घोषणा हुई और क्यों बन्द हो गयी ? ( देख कर ) क्या, यहाँ ( महल के ऊपरी कमरें में ) स्थावरक चेट भी नहीं है ? कहीं ऐसा न हो कि वह यहाँ से जाकर रहस्य खोल दे, तो तब तक इस की खोज करता हूँ ।

( ऐसा कह कर उतर कर पास में जाता है । )

चेट—( देखकर ) मालिको ! यह वह [ शकार ] आ गया ।

६०२मृच्छकटिकम्

चाण्डालौ --

ओशलध, देध मग्गं, दालं ढक्केध, होध तुण्होआ ।
अविणअ-तिक्ख-विशाणे दुट्ठबइल्ले इदो एदि ॥ ३० ॥
(अपसरत, दत्त मार्गम्, द्वारं विधत्त, भवत तूष्णीकाः ।
अविनयतीक्ष्णविषाणो दुष्टबलीवर्द इत एति ॥ ३० ॥)

शकारः--अले ! अले ! अन्तलं अन्तलं देध । (उपसृत्य) पुत्तका ! थावलका ! चेडा। एहि, गच्छम्ह । (अरे ! अरे ! अन्तरमन्तरं दत्त । पुत्रक ! स्थावरक ! चेट ! एहि गच्छावः ।)

चेटः--ही ही ! अणज्ज ! वशन्तशणिअं मालिअ ण पलितुट्ठेशि, शम्पदं पणइजण-कप्पपादवं अज्जचालुदत्त मालेइदुं व्यवशिदे शि ।

(ही ही ! अनार्य ! वसन्तसेनिकां मारयित्वा न परितुष्टोऽसि ? साम्प्रतं प्रणयिजनकल्पपादपम् आर्यचारुदत्तं मारयितुं व्यवसितोऽसि ।)


अन्वयः--अपसरत, मार्गम्, दत्त, द्वारम्, विधत्त, तूष्णीकाः, भवत, अविनयतीक्ष्णविषाणः, बलीवर्दः, इतः, एति ॥ ३० ॥

शब्दार्थ--अपसरत=हट जाओ, मार्गम्=रास्ता, दत्त=दो, द्वारम्=दरवाजे, विधत्त=बन्द कर लो, तूष्णीकाः=चुप, भवत=हो जाओ, अविनयतीक्ष्णविषाणः=उद्दण्डतारूपी तीखे सींगों वाला, दुष्टबलीवर्दः=दुष्ट बैल, इतः=इधर ही, एति=आ रहा है ॥ ३० ॥

अर्थ--दोनों चाण्डाल--
हट जाओ, रास्ता दो, (घरों के) दरवाजे बन्द कर लो, चुप हो जाओ, उद्दण्डतारूपी तीखे सींगों वाला दुष्ट बैल इधर ही आ रहा है ॥ ३० ॥

टीका--चारुदत्तवधमवलोकयितुमागच्छन्तं शकारं दृष्ट्वा चाण्डालौ सर्वान् सावधानान् कुर्वन्तावाहतुः--अपसरतेति । अपसरत=पलायध्वम्, मार्गम्=पन्थानम्, दत्त=प्रयच्छत, द्वारम्=गृहप्रवेशस्थानम्, विधत्त=आवृत्त कुरुत, तूष्णीकाः=मौनाः, भवत=जायध्वम्, अविनयः=उद्दण्डता एव तीक्ष्णः=निशितः, विषाणः=शृङ्गम्, यस्य तादृशः दुष्टः=असाधुः, बलीवर्दः=वृषभः, शकारः, इतः=अस्यामेव दिशि, एति=आगच्छति । आर्या वृत्तम् ॥ ३० ॥

अथ--शकार--अरे अरे ! रास्ता दो, रास्ता दो । बेटा, स्थावरक, चेट ! आओ चलें ।

चेट--अरे नीच ! वसन्तसेना को मार कर (भी) नहीं सन्तुष्ट हुये हो । इस समय प्रणयी (प्रिय तथा याचक) जनों के लिये कल्पवृक्ष के समान आर्य चारुदत्त को मारने का प्रयास कर रहे हो ।

दशमोऽङ्कः ६०३

शकारः—णहि लअणकुम्भशदिशे हग्गे इत्थिअं वावादेमि । ( नहि रत्नकुम्भसदृशोऽहं स्त्रियं व्यापादयामि ! )

सर्वे—अहो ! तुए मारिदा, ण अज्जचारुदत्तेण । ( अहो ! त्वया मारिता, न आर्यचारुदत्तेन । )

शकारः—के एव्वं भणादि ? ( क एवं भणति ? )

सर्वे—( चेटमुद्दिश्य ) णं एशो साहू । ( नन्वेष साधुः । )

शकारः—( अपवार्य सभयम् ) अविदमादिके अविदमादिके ! । कथं थावलके चेड़े सुट्ठु ण मए शञ्जदे । एशे क्खु मम अकज्जश्श शक्खी । ( विचिन्त्य ) एव्वं दाव कलइश्श । ( प्रकाशम् ) अलिअं भट्टालका ! हंहो ! एशे चेड़े शुवण्णचोलिआए मए गहिदे, पिट्टिदे, मालिदे बद्धे अ । ता किदवेत्रे एशे जं भणादि, किं शच्चं ! ( अपवारितकेन चेटस्य कटकं प्रयच्छति । स्वैरकम् ) पुत्तका ! थावलका ! चेड़ा ! एदं गेण्हिअ अण्णधा भणाहि । ( हन्त ! कथं स्थावरकश्चेटः सुष्ठु न मया संयतः । एष खलु मम अकार्यस्य साक्षी । एवं तावत् करिष्यामि । अलीकं भट्टारकाः ! अहो ! एष चेटः सुवर्णचोरिकया मया गृहीतः, पीडितः, मारितः, बद्धश्च । तत् कृतवैर एष यद्भणति किं सत्यम् ? ) ( पुत्रक ! स्थावरक ! चेट ! एतद् गृहीत्वा अन्यथा भण । )

चेटः—( गृहीत्वा ) पेक्खध पेक्खध भट्टालका ! हंहो ! शुवण्णेण मं पलोभेदि । ( प्रेक्षध्वं प्रेक्षध्वं भट्टारकाः ! । आश्चर्यं, सुवर्णेन मां प्रलोभयति । )


शकार—रतनों के घट के समान मैं स्त्री को नहीं मारता हूँ ।

सभी—तुम्हीं ने ( वसन्तसेना ) मारी है, न कि आर्यचारुदत्त ने ।

शकार—कौन ऐसा कहता है ?

सभी लोग—( चेट को लक्षित करके ) यह सज्जन ( कह रहा है ) ।

शकार—( अपवारित, भयपूर्वक ) हाय ! मैंने स्थावरक चेट को अच्छी तरह क्यों नहीं बांधा था ? यह मेरे कुकृत्य ( वसन्तसेना की हत्या ) का साक्षी है । ( सोच कर ) तो, ऐसा करता हूँ । ( प्रकटरूप में ) महानुभावो ! यह झूठ ( बोलता है ) । इस चेट को सोने की चोरी के कारण मैंने पकड़ा, पीटा, मारा और बांध दिया था । तो दुश्मनी मानने वाला ही यह जो कह रहा है क्या वह सच है ? ( छिपा कर चेट को कंगन देता हुआ धीमी आवाज में ) बेटा स्थावरक चेट ! इस ( कंगन ) को लेकर दूसरी तरह ( झूठ ) बोल दो ।

चेट—( लेकर ) महानुभावो ! देखिये, देखिये । हाय, हाय ! सोने से मुझे लुभा रहा है । [ झूठ बोलने के लिये कह रहा है । ]

६०४ | मृच्छकटिकम्

शकारः- ( कटकमाच्छिद्य ) एशे शे शुवण्णके जश्श कालणादो मए वड्ढे । ( सक्रोधम् ) हंहो चाण्डाला ! मए क्ख एशे शुवण्णभण्डाले णिउत्तो, शुवण्णं चोलअन्ते मालिदे, पिट्ठिदे, ता जदि ण पत्तिआअध, ता पिट्ठिं दाव पेक्खध । ( एतत् तत् सुवर्णं यस्य कारणात् मया बद्धः । रे रे चाण्डालौ ! मया खल्वेष सुवर्णभाण्डागारे नियुक्तः सुवर्णं चोरयन् मारितः पीडितः । तद् यदि न प्रत्ययध्वे, तदा पृष्ठं तावत् प्रेक्षध्वम् । )

चाण्डालौ- ( दृष्ट्वा ) शोहणं भणादि । वितत्ते चेडे किं ण प्पलवदि ? ( शोभनं भणति । वितप्तश्चेटः किं न प्रलपति ? )

चेटः- हीमादिके ! ईदृशे दाशभावे, जं शच्चं कं पि ण पत्तिआआदि । ( सकरुणम् ) अज्जचालुदत्त ! एत्तिके मे विहवे । ( हन्त ! ईदृशो दासभावः यत् सत्यं कमपि न प्रत्याययति ।) (आर्यचारुदत्त ! एतावान् मे विभवः ।) ( इति पादयोः पतति । )

चारुदत्तः- ( सकरुणम् )

उत्तिष्ठ भोः ! पतित-साधुजनानुकम्पिन्,
निष्कारणोपगतबान्धव ! धर्मशील ! ।
यत्नः कृतोऽपि सुमहान् मम मोक्षणाय
दैवं न संवदति किं न कृतं त्वयाऽद्य ॥ ३१ ॥


शकार- ( कड़ा छीन कर ) यह वही सोना है, जिसके कारण मैंने बांधा था । (क्रोधसहित) अरे चण्डालो ! मेरे द्वारा सुवर्णभण्डार (खजाने) में नियुक्त किया गया यह सोना चुराते हुये मारा गया, पीटा गया । यदि विश्वास न हो तो इसकी पीठ देख लो ।

दोनों चाण्डाल- ( देखकर ) ठीक कहता है । मार खाने से व्याकुल चेट क्या झूठ नहीं बोल सकता ? अर्थात् झूठ बोलता है ।

चेट- हाय ! नौकर होना इतना खराब है कि सच कहना भी किसी को विश्वास नहीं करा पाता । ( करुणासहित ) आर्य चारुदत्त ! ( आपकी रक्षा करने की ) मेरी इतनी ही शक्ति थी । (यह कहकर चारुदत्त के पैरों पर गिर पड़ता है ।)

अन्वयः- भोः ! पतितसाधुजनानुकम्पिन् !, निष्कारणोपगतबान्धव !, धर्मशील !, उत्तिष्ठ, मम, मोक्षणाय, ( त्वया ), सुमहान्, यत्नः, कृतः, अपि, दैवम्, न, संवदति, अद्य, त्वया, किम्, न, कृतम् ॥ ३१ ॥

शब्दार्थ- भोः=हे !, पतितसाधुजनानुकम्पिन्=कष्ट में फंसे हुये सज्जनों पर कृपा करने वाले, निष्कारणोपगतबान्धव !=बिना किसी कारण के आये हुये

दशमोऽङ्कः ६०५

**चाण्डालौ--**भट्टके । पिट्टिअ एदं चेडं णिक्खालेहि । ( भट्टक । पीडयित्वा एतं चेटं निष्कासय । )

**शकारः--**णिक्कम ले ! । ( इति निष्क्रामयति । ) अले चाण्डाला ! किं विलम्बेध ? मालेध एदं । ( निष्क्रम रे ! । ) ( अरे चाण्डालौ ! किं विलम्बेथे ? मारयतमेनम् । )

**चाण्डालौ--**जदि तुवर्लाश, ता शअं ज्जेव मालेहि । ( यदि त्वरयसे, तत् स्वयमेव मारय । )


बान्धव !, धर्मशील !=धर्माचरणपरायण !, उत्तिष्ठ=उठ जाओ, मम=मेरे ( चारुदत्त के ), मोक्षणाय=छुड़वाने के लिये, ( त्वया=तुम्हारे द्वारा ) सुमहान्=बहुत अधिक, यत्नः=प्रयास, अपि=भी, कृतः=किया गया, किन्तु दैवम्=भाग्य, न=नहीं, संवदति=अनुकूल हो रहा है, अद्य=आज, त्वया=तुमने, किम्=क्या, न=नहीं, कृतम्=किया है अर्थात् सभी कुछ किया है ॥ ३१ ॥

अर्थ--चारुदत्त--( करुणासहित ) हे विपत्ति में फंसे सज्जनों पर कृपा करने वाले ! अकारण आये हुये बान्धव ! धर्माचरणपरायण ! उठो । मुझे छुड़वाने के लिये तुमने बहुत अधिक प्रयास किया किन्तु भाग्य अनुकूल नहीं है, अन्यथा तुमने आज क्या नहीं किया अर्थात् सभी कुछ किया ॥ ३१ ॥

**टीका--**मम रक्षार्थं प्रासादादात्मानं निपात्य सत्यं प्रकटय्यापि त्वया मे रक्षार्थं बहु प्रयत्नितम् । किन्तु भाग्यदोषात् तत्सर्वं विफलतां गतमिति प्रतिपादयति--उत्तिष्ठेति । भोः पतितानाम्=विपत्तिनिमग्नानां साधुजनानाम् उपकारिन्=उपकारक ! निष्कारणम्=अहेतुकं यथा स्यात्तथा उपगतः=प्राप्तः यो बान्धवः, तत्सम्बुद्धौ रूपम्, धर्मशील !=धर्माचारपरायण !, उत्तिष्ठ=पादौ परित्यज्य उत्तिष्ठ, मम=चारुदत्तस्य, मोक्षणाय=प्राणदण्डाद् विमुक्तये, ( त्वया=चेटेन ), सुमहान्=अत्यधिकः, यत्नः=प्रयासः, कृतः=विहितः, अपि, परम्, दैवम्=भाग्यम्, न=नैव, संवदति=अनुकूलं भवति, अन्यथा, अद्य=अस्मिन् दिने, त्वया=चेटेन, किं न, कृतम्=विहितम् अपितु सर्वमपि विहितं केवल भाग्यदोषादेव न तत् मम मोक्षणाय जातमिति भावः । परिकरालंकारः, वसन्ततिलक वृत्तम् ॥ ३१ ॥

**अर्थ--दोनों चाण्डाल--**स्वामिन् ! इसे पीटकर बाहर निकाल दीजिये ।

**शकार--**निकल रे ! ( यह कह कर निकाल देता है ।) अरे चाण्डालों ! क्यों देर लगा रहे हो ? इसको मार डालो ।

**दोनों चाण्डाल--**यदि जल्दीबाजी करते हो तो तुम्हीं मार डालो ।

६०६मृच्छकटिकम्

रोहसेनः--अले चाण्डाला ! मं मारेध, मुञ्चध आवुकं । ( अरे चाण्डालौ ! मां मारयतम्, मुञ्चतं पितरम् । )
शकारः--शपुत्तं ज्जेव एदं मालेध । ( सपुत्रमेव एतं मारयतम् । )
चारुदत्तः--सर्वमस्य मूर्खस्य सम्भाव्यते । तद् गच्छ पुत्र ! मातुः समीपम् ।
रोहसेनः--कि मए गदेण कादव्वं ? ( किं मया गतेन कर्त्तव्यम् ? )
चारुदत्तः--आश्रमं वत्स ! गन्तव्यं गृहीत्वाद्यैव मातरम् ।

मा पुत्र ! पितृदोषेण त्वमप्येवं गमिष्यसि ॥ ३२ ॥

तद्वयस्य ! गृहीत्वैनं व्रज ।


**रोहसेन--**अरे चाण्डालो ! मुझे मार डालो, पिता जी को छोड़ दो ।
**शकार--**पुत्रसहित ही इस ( चारुदत्त ) को मार डालो ।
**चारुदत्त--**इस मूर्ख के लिये सभी कुछ सम्भव है । अतः हे बेटा ! माता के पास जाओ ।
**रोहसेन--**मैं जाकर क्या करूँगा ?
**अन्वयः--**वत्स ! मातरम्, गृहीत्वा, अद्य, एव, आश्रमम्, गन्तव्यम्, पुत्र ! मा, पितृदोषेण, त्वम्, अपि, एवम्, गमिष्यसि ॥ ३२ ॥
**शब्दार्थ--**वत्स !=बेटा, मातरम्=अपनी माता को, गृहीत्वा=लेकर, अद्य=आज, इस समय, एव=ही, आश्रमम्=घर, गन्तव्यम्=चले जाना, पुत्र !=हे बेटा !, मा=यह न हो जाय कि, पितृदोषेण=पिता के अपराध से, त्वम्=तुम, अपि=भी, एवम्=इसी प्रकार, गमिष्यसि=चले जाओ अर्थात् मार डाले जाओ ॥ ३२ ॥

अर्थ--चारुदत्त--
बेटा ! ( अपनी ) माता को लेकर आज ( इसी समय ) ही घर चले जाना । कहीं ऐसा न हो कि पिता के दोष से तुम भी इसी प्रकार मार डाले जाओ ॥३२॥
अतः हे मित्र ! इस रोहसेन को लेकर जाओ ।

**टीका--**शकारस्य वचनमाकर्ण्य पुत्रस्यापि वधशंकया तं ततः शीघ्रमेव गन्तुं प्रेरयन्नाह--आश्रममिति । हे वत्स !=हे आयुष्मन् !, मातरम्=स्वजननीं धूतामित्यर्थः, गृहीत्वा=नीत्वा, अद्य एव=अस्मिन् दिवसे एव, इदानीमेवेत्यर्थः, आश्रमम्=गृहम्, गन्तव्यम्=व्रजितव्यम्, हे पुत्र !=हे सुत !, पितृदोषेण=जनकाभियोगेन, त्वम्=रोहसेनः, अपि, एवम्=अनेनैव प्रकारेण, वध्यरूपेणेत्यर्थः, मा गमिष्यसि=मा व्रजिष्यसि । यथा मिथ्याभियोगेन मम वधो भवति तथैव तवापि न स्यादिति विचार्य त्वं सत्वरमेवास्मात् स्थानात् गृहं व्रजेति भावः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ३२ ॥

दशमोऽङ्कः ६०७

विदूषकः— भो वअस्स ! एठ्ठवं तुए जाणिदं, तुए विणा अहं पाणाई धारेमि त्ति ? (भो वयस्य ! एवं त्वया ज्ञातम्, त्वया विना अहं प्राणान् धारयामीति ?)

चारुदत्तः— वयस्य ! स्वाधीनजीवितस्य न युज्यते तव प्राणपरित्यागः ।

विदूषकः— (स्वगतम्) जुत्तं ण्णेदं तथावि ण सक्कुणोमि पिअवअस्सविरहिदो पाणाई धारेदुं त्ति । ता वम्हणीए दारअं समप्पिअ पाणपरिच्चाएण अत्तणो पिअवअस्सं अणुगमिस्सं । (प्रकाशम्) भो वअस्स ! पराणेमि एदं लहुं । (युक्तं न्विदम् । तथापि न शक्नोमि प्रियवयस्यविरहितः प्राणान् धारयितुमिति । तत् ब्राह्मण्याै दारकं समर्प्य प्राणपरित्यागेनात्मनः प्रियवयस्यमनुगमिष्यामि ।) (भो वयस्य ! परानयामि एनं लघु ।) (इति सकण्ठग्रहं पादयोः पतति ।)

(दारकोपि रुदन् पतति ।)

शकारः— अले ! णं भणामि शपुत्तकं चालुदत्तकं वावादेध त्ति । (अरे ! ननु भणामि सपुत्रकं चारुदत्तकं व्यापादयतमिति ।)

(चारुदत्तो भयं नाटयति ।)

चाण्डालौ— णहि अम्हाणं ईंदिशी लाआणत्तो, जधा शपुत्तं चालुदत्तं वावादेध त्ति । ता णिक्कम ले दालआ ! णिक्कम (इति निष्क्रामयतः ।)


अर्थ— विदूषक— हे मित्र ! क्या तुमने ऐसा समझ लिया कि मैं तुम्हारे बिना प्राणों को धारण रख सकता हूँ ? अर्थात् नहीं ।

चारुदत्त— जिसका जीवन अपने हाथ (वश) में है ऐसे तुम्हारा प्राण त्यागना ठीक नहीं है ।

विदूषक— (अपने आप में) यद्यपि यह ठीक नहीं है फिर भी प्यारे मित्र के बिना मैं प्राणों को नहीं धारण रख सकता। इस लिये ब्राह्मणी (धूता) को (गोद में) बालक को देकर अपने प्राण छोड़ कर अपने मित्र का अनुगमन करूँगा । (प्रकट में) हे मित्र ! मैं इसे शीघ्र ही वापस कराता हूँ । (घर लौटा देता हूँ ।) (ऐसा कह कर गले में लिपट कर पैरों पर गिर पड़ता है ।) (बालक भी रोता हुआ पैरों पर गिरता है ।)

शकार— अरे ! मैं कह रहा हूँ कि पुत्र के साथ ही इस चारुदत्त को मार डालो ।

(चारुदत्त भय का अभिनय करता है ।)

दोनों चाण्डाल— हम लोगों को राजा की ऐसी आज्ञा नहीं है कि पुत्रसहित

६०८ मृच्छकटिकम्

इमं तइअ घोसणट्ठाणं। ताडेध डिण्डिमं। नहि अस्माकमीदृशी राजाज्ञप्तिः, यथा सपुत्रं चारुदत्तं व्यापादयतमिति। तत् निष्क्रम रे दारक! निष्क्रम।) (इदं तृतीयं घोषणास्थानम्, ताडयत डिण्डिमम्।) (पुनर्घोषयतः।)

शकारः- (स्वगतम्) कथं एशेण पत्तिआअन्ति पौला। (प्रकाशम्) हंहो चालुदत्ता! वडुका! ण पत्तिआअदि एश पौलजणे। ता अत्तणके-लिकाए जीहाए भणाहि 'मए वशन्तशेणा मालिदे' त्ति। (कथमेते न प्रत्ययन्ते पौराः। अरे चारुदत्त वटुक! न प्रत्ययते एष पौरजनः, तदात्मीयया जिह्वया भण--'मया वसन्तसेना मारिता' इति।)

(चारुदत्तः तूष्णीमास्ते।)

शकारः- अले चाण्डालगोहे! ण भणादि चालुदत्तवडुके; ता भणा-वेध इमिणा जज्जल-वंशखण्डेण शङ्कलेण तालिअ तालिअ। (अरे चाण्डाल गोह! न भणति चारुदत्तवटुकः। तद् भणयत अनेन जर्जरवंशखण्डेन शृङ्खलेन ताडयित्वा ताडयित्वा।)

चाण्डालः- (प्रहारमुद्यम्य) भो चारुदत्त! भणाहि। (भोः चारु-दत्त! भण।)

चारुदत्तः- (सकरुणम्)

प्राप्यैतद्व्यसनमहार्णवप्रपातं न त्रासो न च मनसोऽस्ति मे विषादः। एको मां दहति जनापवादवह्नि- र्वक्तव्यं यदिह मया हता प्रियेति ॥ ३३ ॥


चारुदत्त को मार डालो। अतः ए लड़के! निकल जा, निकल जा। (यह कह कर निकालते हैं।) यह तीसरा घोषणास्थान है, नगाड़ा बजाओ। (फिर घोषणा करते हैं।)

शकार- (अपने में) अरे! नगरवासी इस (घटना) का विश्वास क्यों नहीं करते हैं? (प्रकटरूप में) अरे चारुदत्त! ब्राह्मण! ये पुरवासी विश्वास नहीं कर रहे हैं, अतः अपनी जीभ से कहो--"मैंने वसन्तसेना को मार डाला है।"

(चारुदत्त चुपचाप खड़ा रहता है।)

शकार- अरे चाण्डाल गोह! यह ब्राह्मण चारुदत्त [मेरी बात] नहीं कह रहा है। इस लिये इसको नगाड़े बजाने वाले फटे बांस के टुकड़े से पीट कर कहलाओ।

चाण्डाल- (डण्डा उठाकर) हे चारुदत्त! कहो।

अन्वयः- एतद्व्यसनमहार्णवम्, प्राप्य, अपि, मे, मनसः, न, त्रासः, न च,

दशमोऽङ्कः ६०६

(शकारः पुनस्तथैव)

चारुदत्तः—भो भोः पौराः ! ('मया खलु नृशंसम्' इत्यादि १।३० पुनः पठति ।)

शकारः—वावादिदा । (व्यापादिता ।)

चारुदत्त—एवमस्तु ।


विषादः अस्ति, एकः, जनापवादवह्निः, माम्, दहति, यत्, इह 'मया, प्रिया, हता' इति वक्तव्यम् ।। ३३ ।।

शब्दार्थ—एतद्व्यसनमहार्णवम्=इस विपत्तिरूपी समुद्र को, प्राप्य=पाकर, अपि=भी, मे=मेरे, मनसः=मन को, न=न तो, त्रासः=भय है, न च=और न, विषादः=दुःख, क्लेश है, एकः=अकेली, जनापवादवह्निः=लोकापवादरूपी आग, माम्=मुझे. दहति=जला रही है, यत्=कि, इह=यहाँ 'मया=मैने, प्रिया=वसन्तसेना, मारिता=मारी' इति=ऐसा, वक्तव्यम्=कहना पड़ रहा है ।। ३३ ।।

अर्थ—चारुदत्त —(करुणापूर्वक)—

इस विपत्तिरूपी समुद्र को पाकर भी मेरे मन को न तो भय है और दुःख । अकेली लोकापवादरूपी आग मुझे जला रही है कि यहाँ "मैने वसन्तसेना मारी", ऐसा कहना पड़ रहा है । ३३ ।।

टीका—प्राणवधादपि भीतः सः सर्वेषां समक्षं वसन्तसेनाबधस्वीकृतिकथना-देव दुःखितमाविष्करोति—प्राप्येति । एतत्=अनुभूयमानम्, व्यसनमेव=विपत्तिरेव महार्णवः, तस्मिन् प्रपातम्=प्रपतनम्=निमज्जनमित्यर्थः, प्राप्य=लब्ध्वा, अपि, मे=मम चारुदत्तस्येत्यर्थः, मनसः=चित्तस्य, न=नैव, त्रासः=भयम्, नच=नापि विषादः=दुःखम्, एकः=केवलः, जनानाम्=लोकानाम् अपवादः=निन्दावादः 'अनेनैव वसन्तसेना हता' इत्याकारकः स एव वह्निः=अग्निः, माम्=चारुदत्तम्, दहति=तापयति, यत्=यतः, इह=अस्मिन् स्थाने सर्वेषां समक्षमित्यर्थं, मया=चारुदत्तेन, वसन्तसेना=प्रेयसी गणिका, हता=मारिता, इति वक्तव्यम्=कथितव्यम् । एवञ्च सर्वेषां पुरतः स्वयं प्रियाया वधस्य स्वीकारस्य कथनमेव मां सर्वतोऽधिकं दुःखकरोतीति भावः । रूपकालंकारः, वसन्ततिलकं वृत्तम् ।। ३३ ।।

अर्थ—(शकार फिर वैसा ही कहता है ।)

चारुदत्त—ए नगरवासियो ! ('मुझ क्रूरने' इत्यादि १।३०, ३८ पद्य को पुनः पढ़ता है ।)

शकार—मार डाला ।

चारुदत्त—ऐसा ही सही ।

३९ मृ०

६१० मृच्छकटिकम्

**प्रथमः—**अले ! तव अत्त वज्झवालिआ । ( अरे ! तवात्र वध्यपालिका । )

**द्वितीयः—**अले ! तव । ( अरे ! तव । )

**प्रथमः—**अले ! लेखअं कलेम्ह । ( इति बहुविधं लेखकं कृत्वा ) अले ! जदि ममकेलिआ वज्झपालिआ, ता चिट्ठदु दाव मुहुत्तअं । ( अरे ! लेखकं कुर्मः । ) ( अरे ! यदि मदीया वध्यपालिका, तदा तिष्ठतु तावन्मुहूर्त्तकम् । )

**द्वितीयः—**किं णिमित्तं ? ( किं निमित्तम् ? )

**प्रथमः—**अले ! भणिदोम्हि पिदुणा शग्गं गच्छन्तेण जधा ‘पुत्त वीरअ ! जइ तुह वज्झवालिआ होदि, मा शहशा वावादअशि वज्झं । ( अरे ! भणितोऽस्मि पित्रा स्वर्गं गच्छता यथा ‘पुत्र वीरक ! यदि तव वध्यपाली भवति, मा सहसा व्यापादयसि वध्यम् । )

**द्वितीयः—**अले ! किं णिमित्तं ? ( अरे ! किं निमित्तम् ? )

**प्रथमः—**कदावि कोवि शाहू अत्थं दइअ वज्झं मोआवेदि । कदावि लण्णो पूत्ते होदि, तेण वद्धावेण शब्बवउज्झाणं मोक्खे होदि । कदावि हत्थी बन्धं खण्डेदि, तेण शम्भमेण वज्झे मुक्के होदि । कदावि लाअपलिवत्ते होदि, तेण शब्बवज्झाणं मोक्खे होदि । ( कदापि कोऽपि साधुरर्थं दत्त्वा वध्यं मोचयति । कदापि राज्ञः पुत्रो भवति, तेन वृद्धिमहोत्सवेन सर्ववध्यानां मोक्षो भवति । कदापि हस्ती बन्धं खण्डयति, तेन सम्भ्रमेण वध्यो मुक्तो भवति । कदापि राजपरिवर्त्तो भवति, तेन सर्ववध्यानां मोक्षो भवति । )


**प्रथम चाण्डाल—**अरे, आज वध करने की तुम्हारी पारी है ।

**दूसरा चाण्डाल—**अरे, तुम्हारी है ।

**प्रथम चाण्डाल—**अरे लिखकर देखते हैं । ( ऐसा कह कर अनेक प्रकार से लिखकर ) अरे, यदि मेरी पारी है तो कुछ देर के लिये रुक जा ।

**दूसरा चाण्डाल—**किस लिये ?

**प्रथम चाण्डाल—**अरे, स्वर्ग जाते समय [ मरते समय ] पिता जी ने यह कहा था—हे बेटा वीरक ! यदि तुम्हारी वध करने की पारी होती है तब अचानक [ शीघ्र ही ] वध्य [ वध्ययोग्य व्यक्ति ] को मत मार डालना ।

**दूसरा चाण्डाल—**अरे, किस लिये ?

**प्रथम चाण्डाल—**कभी कोई सज्जन धन देकर वध्य को छुड़ा ले । कभी राजा का पुत्र हो जाय जिस कारण वृद्धिमहोत्सव से सभी वध्य लोगों की मुक्ति हो जाय । कभी हाथी अपना बन्धन तोड़ दे [ जिस कारण ] घबड़ाहट से वध्य मुक्त हो जाय । कभी राजा का [ परिवर्तन होता है जिससे सभी वध्य लोगों का मोक्ष हो जाता है ।

दशमोऽङ्कः ६११

शकारः—किं किं लाअपलिवत्ते होदि ? ( किं किं राजपरिवर्त्तो भवति ? )

चाण्डालः—अले ! वज्झवालिआए लेक्खअं कलेम्ह ! ( अरे ! बध्यपालिकाया लेखं कुमंः । )

शकारः—अले ! शिग्धं मालेध चालुदत्तं । ( अरे ! शीघ्रं मारयतं चारुदत्तम् । ) ( इत्युक्त्वा चेटं गृहीत्वा एकान्ते स्थितः । )

चाण्डालः—अज्ज चालुदत्त ! लाअणिओओ क्खु अवलज्झदि, ण क्खु अम्हे चाण्डाला । ता सुमलेहि जं सुमलिदव्वं । ( आर्यचारुदत्त ! राजनियोगः खलु अपराध्यति, न खलु वयं चाण्डालाः । तत् स्मर यत् स्मर्त्तव्यम् । )

चारुदत्तः

प्रभवति यदि धर्मो दूषितस्यापि मेऽद्य प्रबलपुरुषवाक्यैर्भाग्यदोषात् कथञ्चित् । सुरपतिभवनस्था यत्र तत्र स्थिता वा व्यपनयतु कलङ्कं स्वस्वभावेन सैव ॥३४॥


शकार—क्या, क्या राजा का परिवर्तन होता है ?

चाण्डाल—अरे, हम लोग वध करने की पारी का हिसाब लिख रहे हैं ।

शकार—अरे, चारुदत्त को जल्दी ही मार डालो ।

( यह कह कर चेट को लेकर एकान्त में खड़ा हो जाता है । )

चाण्डाल—आर्य चारुदत्त ! राजा का आदेश अपराधी है, न कि हम चाण्डाल लोग, इसलिये जो याद करना चाहते हो याद कर लो ।

अन्वयः—भाग्यदोषात्, अद्य, प्रबलपुरुषवाक्यैः, दूषितस्य, अपि, मे, धर्मः, यदि, कथञ्चित्, प्रभवति, ( तदा ) सुरपतिभवनस्था, यत्र, तत्र, स्थिता, वा, सा, एव, स्वस्वभावेन, कलंकम्, व्यपनयतु ॥३४॥

शब्दार्थभाग्यदोषात्=भाग्यदोष के कारण, अद्य=आज, प्रबलपुरुषवाक्यैः=शक्तिशाली पुरुष ( शकार ) के वचनों से, दूषितस्य=दूषित अपराधी, अपि=भी, मे=मेरा, चारुदत्तका, धर्मः=धर्म, सुकृत्यका परिणाम, यदि=अगर, कथञ्चित्=किसी प्रकार, प्रभवति,=प्रभाववाला होता है, ( तदा=तब ) सुरपतिभवनस्था=इन्द्र के भवन में स्थित, वा=अथवा, यत्र तत्र=जहाँ कहीं, स्थिता=स्थित, सा=वह वसन्तसेना, एव=ही, स्वस्वभावेन=अपने निर्दोष स्वभाव से, कलंकम्=[ मेरा ] कलंक मिथ्यापराध, व्यपनयतु=दूर करेगी ॥३४॥

अर्थचारुदत्त

भाग्यदोष के कारण आज शक्तिसम्पन्न पुरुष [ राजा के शाला ] के वाक्यों से दूषित [ अपराधी ] भी मेरा धर्म यदि किसी प्रकार प्रभाववाला होता है तब इन्द्रभवन में विद्यमान अथवा जहाँ कहीं भी रहने वाली वह [ वसन्तसेना ]

६१२ | मृच्छकटिकम्

भोः ! क्व तावन्मया गन्तव्यम् ?

चाण्डालः---( अग्रतो दर्शयित्वा ) अरे ! एदं दीशदि दक्खिणमशाणं, जं पेक्खिअ वञ्झा झत्ति पाणाई मुञ्चन्ति । पेक्ख पेक्ख । ( अरे ! एतत् दृश्यते दक्षिणश्मशानम्, यत् प्रेक्ष्य वध्या झटिति प्राणान् मुञ्चन्ति । प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व । )

अद्धं कळेवलं पडिवुत्तं कट्टन्ति दीहगोमाआ ।
अद्धं पि शूललग्गं वेशं विअ अट्टहाशश्श ॥ ३५ ॥
( अर्द्धं कलेवरं प्रतिवृत्तं कर्षन्ति दीर्घगोमायवः ।
अर्द्धमपि शूललग्नं वेश इवाट्टहासस्य ॥ ३५ ॥ )

ही ( मेरे ) कलंक को दूर करेगी ॥३४॥

अरे, मुझे कहाँ चलना है ?

टीका-- राष्ट्रियश्यालकवचनैर्दूषितश्चारुदत्तः तदापि आत्मनो निर्दोषतामेव स्वीकारोति । तत्र प्रामाण्यसाधनाय स्वप्रेयसीमेव स्मरन्नाह--प्रभावतीति । **भाग्यदोषात्=**दुर्दैववशात्, **अद्य=**अस्मिन् दिने, प्रबलपुरुषस्य=राज्ञः प्रभावेण शक्तिसम्पन्नस्य शकारस्य, **वाक्यैः=**वचनैः, मिथ्याभियोगप्रतिपादकैरिति भावः, **दूषितस्यापि=**अपराद्धस्यापि, **मे=**मम, **धर्मः=**सुकृत्यपरिणामः, **यदि=**चेत्, **कथचित=**केनापि प्रकारेण, **प्रभावति=**प्रभाववान् भवति, मम धर्मस्य प्रभावो भवतीत्यर्थः, तदा **सुरपतेः=**इन्द्रस्य, **भवनस्था=**गृहे विराजमाना, वेश्यात्वेन मरणानन्तरमिन्द्रपुरमम-नमेवोचितमिति बोध्यम्, **वा=**अथवा, **यत्र तत्र=**यस्मिन् कस्मिन् लोके स्थाने वा, **स्थिता, सा=**वसन्तसेना, **एव, स्वस्वभावेन=**निजया निर्दोषप्रकृत्या, **कलंकम्=**मिथ्याभियोगजनितं कालिमानमित्यर्थः, ममेति शेषः, **व्यपनयतु=**दूरीकरोतु, अपसारयतु । एवञ्च यदि मम सुकृतानां स्वल्पोऽपि प्रभावो भविष्यति तदा सा वसन्तसनेव स्वोदारस्वभावेन मम मिथ्याभियोगं दूरीकरिष्यतीति भावः । एतेन वसन्तसेनायाः शीघ्रमेवागमनं सूचितमिति बोध्यम् । मालिनी वृत्तम् ॥३४॥

अर्थ--चाण्डाल--( आगे दिखा कर ) अरे ! यह दक्षिण ( दिशा ) में श्मशान दिखाई दे रहा है जिसे देख कर वध्य [ वध-योग्य ] प्राणी प्राणों को शीघ्र ही छोड़ देते हैं, मर जाते हैं । देखो, देखो, --

**अन्वयः--**दीर्घगोमायवः, प्रतिवृत्तम्, अर्धम् कलेवरम्, कर्षन्ति, शूललग्नम्, अर्धम्, अपि, अट्टाहासस्य, वेशः, इव [ दृश्यते ] ॥३५॥

**शब्दार्थ--दीर्घगोमायवः=**ऊपर उठाये लम्बे शरीर वाले सियार, **प्रतिवृत्तम्=**शूल से नीचे लटकने वाले, **अर्धम्=**आधे, **कलेवरम्=**शरीर, लाश को, **कर्षन्ति=**खींचते हैं, ( खींच कर खाते हैं। ) **शूललग्नम्=**शूल में लटकता हुआ, अर्धम्=

दशमोऽङ्कः ६१३

चारुदत्त:—हा ! हतोऽस्मि मन्दभाग्यः । ( इति सावेगमुपविशति । )

शकारः—ण दाव गमिश्शं, चालुदत्ताकं वावादअन्तं दाव पेक्खामि । ( परिक्रम्य दृष्ट्वा ) कथं उपविट्टे ? ( न तावद् गमिष्यामि, चारुदत्तं व्यापायमानं तावत् प्रेक्षे । ) ( कथमुपविष्टः ? )

चाण्डालः—चालुदत्ता ! किं भीदेशि ? ( चारुदत्त ! किं भीतोऽसि ? )

चारुदत्त:—( सहसोत्थाय ) मूर्ख ! ( 'न भीतो मरणादस्मि केवलं दूषितं यशः ।' १०।२७ इत्यादि पुनः पठति । )

चाण्डालः—अज्जवालुदत्त ! गअणदले पडिवशन्ता चन्दशुज्जा वि विपत्तिं लहन्ति, किं उण जणा मरणभीरुआ माणवा वा । लोए को वि उट्ठिदो पडदि, को वि पडिदो उठ्ठदि । ( आर्य चारुदत्त ! गगनतले प्रति-वसन्तौ चन्द्रसूर्यावपि विपत्तिं लभेते; किं पुनर्जना मरणभीरुका मानवा वा । लोके


आधा, अपि=भी, अट्टहासस्य=खूब तेज हँसी के, वेशः=आधार-स्थान, इव=के समान, [दृश्यते=दिखाई पड़ रहा है] ॥५५॥

**अर्थ—**ऊपर उठाये लम्बे शरीरवाले सियार शूल से नीचे लटकने वाले आधे शरीर ( मृतदेह ) को खींच रहे हैं [ खींच कर खा रहे हैं ] शूल में आधा लटकता हुआ शरीर [ मृत देह ] भी अट्टहास के आधार-स्थान के समान [सफेद] दिखाई दे रहा है ॥५५॥

**टीका—**श्मशानस्य भीषणत्वं दर्शयन्नाह—अर्द्धमिति । दीर्घाः=लम्बमानावयवाः उन्नतावयवा वा, ये गोमायवः=शृगालाः, प्रतिवृत्तम्=शूलाद् अधो लम्बमानम्, कलेवरम्=मृतदेहम्, कर्षन्ति=आकृष्य भक्षयन्तीत्यर्थः, शूले लग्नम्=संसक्तम्, अर्द्धम्=अपरभागः, अपि, अट्टहासस्य=अत्युच्चहासस्य, वेशः=आधारस्थानम्, विशति अस्मिन् इत्यधिकरणे घञ्, इव=तुल्यः, आर्या वृत्तम् ॥५५॥

**अर्थ—चारुदत्त—**हाय ! अभागा मैं मारा गया । ( यह कर आवेग के साथ बैठ जाता है ।)

**शकार—**अभी नहीं जाऊँगा । मारे जाते हुये चारुदत्त को देखूँगा । ( घूम कर देखकर ) क्या [ चारुदत्त ] बैठ गया ?

**चाण्डाल—**चारुदत्त ! क्या डर गये हो ?

चारुदत्त—( अचानक उठकर ) मूर्ख ! ( "मैं मृत्यु से नहीं डरता हूँ केवल यश दूषित हुआ है ।" इत्यादि १०/२७ वां श्लोक फिर पढ़ता है ।)

**चाण्डाल—**आर्य चारुदत्त ! आकाश में रहने वाले सूर्य और चन्द्रमा भी विपत्ति प्राप्त करते हैं फिर मृत्यु से डरने वाले मनुष्यों की क्या बात है ? संसार

६१४ | मृच्छकटिकम्

कोऽपि उत्थितः पतति, कोऽपि पतित उत्तिष्ठति । )

उट्ठन्तपडन्ताह वशणपाड़िआ शवश्श उण अत्थि ।
एदाईं हिअए कडुअ सन्धालेहि अत्ताणं ॥ ३६ ॥
( उत्तिष्ठत्पततो वसनपातिका शवस्य पुनरस्ति ।
एतानि हृदये कृत्वा सन्धारयात्मानम् ॥ ३६ ॥ )


में कोई उठा हुआ गिरता है कोई गिरा हुआ उठता है ।

अन्वयः—उत्तिष्ठत्पततः, शवस्य, पुनः, वसनपातिका, अस्ति, -एतानि, हृदये, कृत्वा, आत्मानम्, सन्धारय ॥३६॥

शब्दार्थउत्तिष्ठत्पततः=कभी ऊपर उठने वाले कभी नीचे जाने वाले, शवस्य=मृत देह, लाश की, पुनः=फिर, वसनपातिका=वस्त्र के समान पतन-क्रिया, अस्ति=होती है [ अथवा जीवन और मृत्यु होती है । ] एतानि=ये बातें, हृदये=हृदय में, निधाय=रखकर, आत्मानम्=अपने को, सन्धारय=सन्तुलित रखो, ढांढ़स दो ॥३६॥

अर्थ—कभी ऊपर जाने वाले और कभी नीचे जाने वाले मृतदेह की फिर से वस्त्र के समान क्रिया होती है अथवा जीवन-मरण होते हैं। इन बातों को हृदय में सोच कर अपने को ढाढ़स दो, धैर्य धारण करो ॥३६॥

टीका—जीवनमरणचक्रं सर्वदैव चलतीति ज्ञात्वा मृत्योर्न भेतव्यमिति चारुदत्त सान्त्वयितुमाह—उत्तिष्ठदिति । उत्तिष्ठत्पततः=कदाचित् उद्गच्छतः कदाचिच्च अधो गच्छतः, शवस्य=मृतदेहस्य, अपि, पुनः वसनपातिका वसनम्=अवस्थानम्, जीवनमित्यर्थः, पातिका=पतनम्, यद्वा वसनस्य=वस्त्रस्य इव पातक्रिया=परित्यागः, 'वासांसि जीर्णानि विहाय देही' इत्यादि-गीतोक्तवचनमनुसृत्येदं बोध्यम्, यद्वा पताकादौ वस्त्रं कदाचित् ऊर्ध्वं प्रयाति कदाचिच्चाधः, तद्वदेव जीवनमपि भवतीति भावः । एतानि=पूर्वोक्तानि तथ्यानि, हृदये=चित्ते, कृत्वा=विचार्य, आत्मानम्=स्वम्, सन्धारय=संस्थापय ! मृत्युभयं परित्यज्य यथानिर्दिष्टं परिपालयेति बोध्यम् । आर्या वृत्तम् ॥ ३६ ॥

विमर्शःउत्तिष्ठत्पततः—इसके साधुत्व की उपपत्ति के सम्बन्ध में तत्त्वबोधिनी व्याख्याकार का कथन द्रष्टव्य है—

"उत्तिष्ठांश्च पतंश्चेति तयोः समाहारे एकत्वे क्लीबत्वे च प्राप्ते, 'उत्तिष्ठत्पतत्' इति क्लीबैकवचनान्तं पदं सिद्धम् । ततश्च 'द्वन्द्वश्च प्राणितूर्य' ति प्रकरणबहिर्भूतानामपि समाहारद्वन्द्वो भवत्येव, तेन सर्वो द्वन्द्वो विभाषैकवद् भवतीति ।"

वसनपातिकावसनम्=अवस्थान=जीवन और पतन । पत् धातु से भाव

दशमोऽङ्कः ६१५

( द्वितीयचाण्डालं प्रति ) एदं चउट्ठं घोषणट्ठाणं। ता उग्घोसम्ह। ( एतत् चतुर्थं घोषणास्थानम्। तदुद्घोषयावः। )

( पुनस्तथैव उद्घोषयतः। )

चारुदत्तः – हा प्रिये वसन्तसेने ! ( 'शशिविमलमयूख' इत्यादि १०।१३ पुनः पठति। )

( ततः प्रविशति ससम्भ्रमा वसन्तसेना भिक्षुश्च। )

भिक्षुः – हीमाणहे ! अट्ठाणपरिश्रन्तं शमश्शाशिअ वशन्तशेणिअं णअन्ते अणुग्गहिदम्हि पव्वज्जाए। उवाशिके ! कहिं तुमं णइश्शं ? ( हन्त ! अस्थानपरिश्रान्तां समाश्वास्य वसन्तसेनां नयन् अनुगृहीतोऽस्मि प्रव्रज्यया। उपासिके ! कुत्र त्वां नेष्यामि ? )

वसन्तसेना – अज्जचारुदत्तस्त उज्जेव गेहं। तस्स दंसणेण मिअलंछणस्स विअ कुमुदिणिं आणंदेहि मं। ( आर्यचारुदत्तस्यैव गेहम्। तस्य दर्शनेन मृगलाञ्छनस्येव कुमुदिनीमानन्दय माम्। )

भिक्षुः – ( स्वगतम् ) कदलेण मग्गेण पविशामि ? ( विचिन्त्य )


अर्थ में घञ् करके 'पात' बनाकर पुनः स्वार्थ में 'क' प्रत्यय और टाप् प्रत्यय आदि जोड़कर बनता है।

वसनस्येव पातिका – पताकादि के वस्त्र के समान पतनक्रिया। जैसे पताका का कपड़ा ऊपर और नीचे उड़ता रहता है वैसे ही जीवन-मृत्यु का चक्र चलता रहता है ।। ३६ ।।

अर्थ – ( दूसरे चाण्डाल से ) यह चौथा घोषणा-स्थान है। अतः अब घोषणा करें।

( फिर उसी प्रकार घोषणा करते हैं। )

चारुदत्त – हाय प्रिये वसन्तसेने ! ( "चन्द्रमा की उज्ज्वल किरणों के समान दांतोंवाली !" इत्यादि १०।१३ पद्य को फिर पढ़ता है। )

( इसके बाद घबड़ाई हुई वसन्तसेना और भिक्षु प्रवेश करते हैं। )

भिक्षु – अनुचितरूप से [ या अनुचित स्थान में ] थकी हुयी वसन्तसेना को समाश्वस्त करके ले जाते हुये मैं इस संन्यास द्वारा अनुगृहीत हुआ हूँ। उपासिके ! तुम्हें कहाँ ले चलूँ ?

वसन्तसेना – आर्य चारुदत्त के ही घर [ ले चलो ], उन्हीं के दर्शन से, चन्द्रमा के दर्शन से कुमुदिनी के समान, मुझे आनन्दित करो।

भिक्षु – ( अपने आप में ) किस रास्ते से प्रवेश करू, चलूँ ? ( सोच कर )

६१६ | मृच्छकटिकम्

लाअमग्गेण उज्जेव पविशामि । उवाशिके ! एहि, इमं लाअमग्गं; (आकर्ण्य) किं णु हु एशे लाअमग्गे महंते कलअले शुणोअदि ? ( कतरेण मार्गेण प्रविशामि ? राजमार्गेणैव प्रविशामि । उपासिके ! एहि, अयं राजमार्गः । ) ( किं नु खल्वेष राजमार्गे महान् कलकलः श्रूयते ? )

वसन्तसेना - ( अग्रतो निरूप्य ) कधं पुरदो महाजणसमूहो ? अज्ज ! जाणादि दाव किं ण्णेदं त्ति । विसमभरक्कंता विअ वसुन्धरा एअवासोष्णदा उज्जइणी वट्टदि । ( कथं पुरतो महाजनसमूहः ? आर्य ! जानीहि तावत्किन्निदमिति । विषमभराक्रान्तेव वसुन्धरा एकवासोन्नतोज्जयिनी वर्तते । )

चाण्डालः - इमं अ पच्छिमं घोषणट्ठाणं, ता तालेध डिंडिमं उग्घोशेध घोशणं । (तथा कृत्वा) भो चारुदत्त ! पडिवालेहि । मा भाआहि, लहुं ज्जेव मालीअशि ! ( इदं च पश्चिमं घोषणास्थानम्, तत्ताडयतं डिण्डिमम् । उद्घोषयतं घोषणाम् । ) ( भोश्चारुदत्त ! प्रतिपालय । मा भैषीः, शीघ्रमेव मार्यसे ! )

चारुदत्तः -भगवत्यो देवताः ! ।

भिक्षुः -( श्रुत्वा, ससंभ्रमम् ) उवासिके ! तुमं किल चारुदत्तेण मालिदाशि त्ति चारुदत्तो मालिदुं णीअदि । ( उपासिके ! त्वं किल चारुदत्तेन मारितासीति चारुदत्तो मारयितुं नीयते । )

वसन्तसेना--(ससंभ्रमम्) हद्धी हद्धी, कधं मम मंदभाइणीए किदे अज्ज-चारुदत्तो वावादीअदि ? भो ! तुरिदं तुरिदं आदेसेहि मग्गं । ( हा धिक्


राजमार्ग से ही चलता हूँ । उपासिका जी ! आइये, यह राजमार्ग है । ( सुनकर ) राजमार्ग पर महान् कलकलध्वनि क्यों सुनाई पड़रही है ?

वसन्तसेना-- ( आगे देख कर ) आगे लोगों की भारी भीड़ किस लिये है ? आर्य ! जानते हो यह क्या है ? एक ओर बोझ से दबी हुई पृथिवी के समान उज्जयिनी नगरी एक स्थान पर एकत्रित [ उमड़ी हुई ] हो रही है ।

चाण्डाल--यह अन्तिम घोषणास्थान है, अतः नगाड़ा पीटो, घोषणा घोषित करो, ( नगाड़ा पीट कर घोषणा कर के ) हे चारुदत्त ! प्रतीक्षा करो । मत डरो, जल्दी ही मार डाले जाओगे ।

चारुदत्त--भगवती देवियों ! ।

भिक्षु--( सुन कर घबड़ाहट के साथ ) उपासिके ! 'तुम्हें चारुदत्त ने मारा है', अतः चारुदत्त को ( वध के स्थान पर ) मारने के लिये ले जाया जा रहा है ।

वसन्तसेना--( घबड़ाहट के साथ ) हाय मुझे धिक्कार है, धिक्कार है । मुझ

दशमोऽङ्कः ६१७

-हा धिक्, कथं मम मन्दभागिन्याः कृते आर्य-चारुदत्तो व्यापाद्यते ? भोः ! त्वरितं त्वरितमादिश मार्गम् । )

भिक्षुः—तुवलदु तुवलदु बुद्धोवाशिआ अज्जचालुदत्तं जीअंतं शम-इश्शाशिदुं । अज्जा ! अंतलं अंतलं देध । ( त्वरतां त्वरतां बुद्धोपासिकार्य-चारुदत्तं जीवन्तं समाश्वासयितुम् । आर्याः ! अन्तरमन्तरं दत्त । )

वसन्तसेना—अंतलं अंतलं । ( अन्तरमन्तरम् । )

चाण्डालः—अज्जचालुदत्त ! शामिणिओओ अवलज्झादि । ता शुम-लेहि जं शुमलिदव्वं । ( आर्यचारुदत्त ! स्वामिनियोगोऽपराध्यति । तत्स्मर यत्स्मर्तव्यम् । )

चारुदत्तः—किं बहुना । ( 'प्रभवति-' इत्यादि १०।३४ श्लोकं पठति । )

चाण्डालः—( खडगमाकृष्य ) अज्जचालुदत्ते ! उत्ताणे भविअ समं चिट्ठ । एक्कप्पहालेण मालिअ तुमं शग्गं णेम्ह । ( आर्यचारुदत्त ! उत्तानो भूत्वा समं तिष्ठ । एकप्रहारेण मारयित्वा त्वां स्वर्गं नयावः । )

( चारुदत्तस्तथा तिष्ठति । )

चाण्डालः—(प्रहर्तुमीहते, खड्गपतनं हस्तादभिनयन्) ही, कथं (ही, कथम्)

आअटिढदे शलोशं मृट्ठीए मुट्टिणा गहीदे वि ।
धलणीए कीश पडिदे दालणके अशणिशणिण्हे खग्गे ॥ ३७ ॥


अभागिनी के कारण आर्य चारुदत्त का वध किया जा रहा है । अरे सज्जनों ! जल्दी जल्दी रास्ता बताइये ।

भिक्षु—बुद्धोपासिका ! आर्य चारुदत्त को जीवितरूप में समाश्वस्त करने के लिये जल्दी कीजिये, जल्दी कीजिये । सज्जनों ! रास्ता दीजिये, रास्ता दीजिये ।

वसन्तसेना—रास्ता रास्ता ( दीजिये ) ।

चाण्डाल—आर्य चारुदत्त ! राजा की आज्ञा अपराधी है । अतः जिसको याद करना है याद कर डालो ।

चारुदत्त—अधिक क्या ? ( "यदि किसी प्रकार मेरा धर्म प्रभाववाला हो जाता है"—इत्यादि १०।३४ पद्य को पढ़ता है । )

चाण्डाल—( तलवार खींच कर ) आर्य चारुदत्त ! ऊपर की ओर होकर सीधे खड़े हो जाओ । एक ही प्रहार से मार कर तुम्हें स्वर्ग ले जाते हैं ।

( चारुदत्त उसी प्रकार खड़ा हो जाता है । )

अन्वयः—मुष्टौ, मुष्टिना, गृहीतः, अपि, सरोषम्, आकृष्टः, अशनिसन्निभः, दारुणः, खड्गः, धरण्याम्, किमर्थम्, पतितः ॥ ३७ ॥