मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

६०२	मृच्छकटिकम्

चाण्डालौ --

ओशलध, देध मग्गं, दालं ढक्केध, होध तुण्होआ ।
अविणअ-तिक्ख-विशाणे दुट्ठबइल्ले इदो एदि ॥ ३० ॥
(अपसरत, दत्त मार्गम्, द्वारं विधत्त, भवत तूष्णीकाः ।
अविनयतीक्ष्णविषाणो दुष्टबलीवर्द इत एति ॥ ३० ॥)

शकारः--अले ! अले ! अन्तलं अन्तलं देध । (उपसृत्य) पुत्तका ! थावलका ! चेडा। एहि, गच्छम्ह । (अरे ! अरे ! अन्तरमन्तरं दत्त । पुत्रक ! स्थावरक ! चेट ! एहि गच्छावः ।)

चेटः--ही ही ! अणज्ज ! वशन्तशणिअं मालिअ ण पलितुट्ठेशि, शम्पदं पणइजण-कप्पपादवं अज्जचालुदत्त मालेइदुं व्यवशिदे शि ।

(ही ही ! अनार्य ! वसन्तसेनिकां मारयित्वा न परितुष्टोऽसि ? साम्प्रतं प्रणयिजनकल्पपादपम् आर्यचारुदत्तं मारयितुं व्यवसितोऽसि ।)

---

अन्वयः--अपसरत, मार्गम्, दत्त, द्वारम्, विधत्त, तूष्णीकाः, भवत, अविनयतीक्ष्णविषाणः, बलीवर्दः, इतः, एति ॥ ३० ॥

शब्दार्थ--अपसरत=हट जाओ, मार्गम्=रास्ता, दत्त=दो, द्वारम्=दरवाजे, विधत्त=बन्द कर लो, तूष्णीकाः=चुप, भवत=हो जाओ, अविनयतीक्ष्णविषाणः=उद्दण्डतारूपी तीखे सींगों वाला, दुष्टबलीवर्दः=दुष्ट बैल, इतः=इधर ही, एति=आ रहा है ॥ ३० ॥

अर्थ--दोनों चाण्डाल--
हट जाओ, रास्ता दो, (घरों के) दरवाजे बन्द कर लो, चुप हो जाओ, उद्दण्डतारूपी तीखे सींगों वाला दुष्ट बैल इधर ही आ रहा है ॥ ३० ॥

टीका--चारुदत्तवधमवलोकयितुमागच्छन्तं शकारं दृष्ट्वा चाण्डालौ सर्वान् सावधानान् कुर्वन्तावाहतुः--अपसरतेति । अपसरत=पलायध्वम्, मार्गम्=पन्थानम्, दत्त=प्रयच्छत, द्वारम्=गृहप्रवेशस्थानम्, विधत्त=आवृत्त कुरुत, तूष्णीकाः=मौनाः, भवत=जायध्वम्, अविनयः=उद्दण्डता एव तीक्ष्णः=निशितः, विषाणः=शृङ्गम्, यस्य तादृशः दुष्टः=असाधुः, बलीवर्दः=वृषभः, शकारः, इतः=अस्यामेव दिशि, एति=आगच्छति । आर्या वृत्तम् ॥ ३० ॥

अथ--शकार--अरे अरे ! रास्ता दो, रास्ता दो । बेटा, स्थावरक, चेट ! आओ चलें ।

चेट--अरे नीच ! वसन्तसेना को मार कर (भी) नहीं सन्तुष्ट हुये हो । इस समय प्रणयी (प्रिय तथा याचक) जनों के लिये कल्पवृक्ष के समान आर्य चारुदत्त को मारने का प्रयास कर रहे हो ।