मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 693, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंदशमोऽङ्कः ६०५
**चाण्डालौ--**भट्टके । पिट्टिअ एदं चेडं णिक्खालेहि । ( भट्टक । पीडयित्वा एतं चेटं निष्कासय । )
**शकारः--**णिक्कम ले ! । ( इति निष्क्रामयति । ) अले चाण्डाला ! किं विलम्बेध ? मालेध एदं । ( निष्क्रम रे ! । ) ( अरे चाण्डालौ ! किं विलम्बेथे ? मारयतमेनम् । )
**चाण्डालौ--**जदि तुवर्लाश, ता शअं ज्जेव मालेहि । ( यदि त्वरयसे, तत् स्वयमेव मारय । )
बान्धव !, धर्मशील !=धर्माचरणपरायण !, उत्तिष्ठ=उठ जाओ, मम=मेरे ( चारुदत्त के ), मोक्षणाय=छुड़वाने के लिये, ( त्वया=तुम्हारे द्वारा ) सुमहान्=बहुत अधिक, यत्नः=प्रयास, अपि=भी, कृतः=किया गया, किन्तु दैवम्=भाग्य, न=नहीं, संवदति=अनुकूल हो रहा है, अद्य=आज, त्वया=तुमने, किम्=क्या, न=नहीं, कृतम्=किया है अर्थात् सभी कुछ किया है ॥ ३१ ॥
अर्थ--चारुदत्त--( करुणासहित ) हे विपत्ति में फंसे सज्जनों पर कृपा करने वाले ! अकारण आये हुये बान्धव ! धर्माचरणपरायण ! उठो । मुझे छुड़वाने के लिये तुमने बहुत अधिक प्रयास किया किन्तु भाग्य अनुकूल नहीं है, अन्यथा तुमने आज क्या नहीं किया अर्थात् सभी कुछ किया ॥ ३१ ॥
**टीका--**मम रक्षार्थं प्रासादादात्मानं निपात्य सत्यं प्रकटय्यापि त्वया मे रक्षार्थं बहु प्रयत्नितम् । किन्तु भाग्यदोषात् तत्सर्वं विफलतां गतमिति प्रतिपादयति--उत्तिष्ठेति । भोः पतितानाम्=विपत्तिनिमग्नानां साधुजनानाम् उपकारिन्=उपकारक ! निष्कारणम्=अहेतुकं यथा स्यात्तथा उपगतः=प्राप्तः यो बान्धवः, तत्सम्बुद्धौ रूपम्, धर्मशील !=धर्माचारपरायण !, उत्तिष्ठ=पादौ परित्यज्य उत्तिष्ठ, मम=चारुदत्तस्य, मोक्षणाय=प्राणदण्डाद् विमुक्तये, ( त्वया=चेटेन ), सुमहान्=अत्यधिकः, यत्नः=प्रयासः, कृतः=विहितः, अपि, परम्, दैवम्=भाग्यम्, न=नैव, संवदति=अनुकूलं भवति, अन्यथा, अद्य=अस्मिन् दिने, त्वया=चेटेन, किं न, कृतम्=विहितम् अपितु सर्वमपि विहितं केवल भाग्यदोषादेव न तत् मम मोक्षणाय जातमिति भावः । परिकरालंकारः, वसन्ततिलक वृत्तम् ॥ ३१ ॥
**अर्थ--दोनों चाण्डाल--**स्वामिन् ! इसे पीटकर बाहर निकाल दीजिये ।
**शकार--**निकल रे ! ( यह कह कर निकाल देता है ।) अरे चाण्डालों ! क्यों देर लगा रहे हो ? इसको मार डालो ।
**दोनों चाण्डाल--**यदि जल्दीबाजी करते हो तो तुम्हीं मार डालो ।