मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 711, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंदशमोऽङ्कः ६२३
वसन्तसेना-- ( सास्रमुत्थाय, पादयोर्निपत्य ) अज्ज चारुदत्त ! सा उज्जेव्व अहं पावा, जाए कारणादो इअ तुए असरिसी अवस्था पाविदा । ( आर्य-चारुदत्त ! सैवाहं पापा, यस्याः कारणादियं त्वयाऽसदृश्यवस्था प्राप्ता । )
( नेपथ्ये )
अच्छरिअं, अच्छरिअं, जीवदि वसन्तशेणा । ( आश्चर्यमाश्चर्यम्, जीवति वसन्तसेना । ) ( इति सर्वे पठन्ति । )
चारुदत्तः -- (आकर्ण्य सहसोत्थाय स्पर्शसुखमभिनीय निमीलिताक्ष एव हर्षगद्-गदाक्षरम् ) प्रिये ! वसन्तसेना त्वम् ?
वसन्तसेना -- सा उज्जेवाहं मंदभाआ । ( सैवाह मन्दभाग्या । )
चारुदत्तः-- ( निरूप्य सहर्षम् ) कथं वसन्तसेनैव ? ( सानन्दम् )
कुतो बाष्पाम्बुधाराभिः स्नपयन्ती पयोधरौ ।
मयि मृत्युवशं प्राप्ते विद्येव समुपागता ॥ ४२ ॥
क्या ? अथवा उस ( वसन्तसेना ) के रूप के समान रूप से यह कोई दूसरी स्त्री आई है क्या ? ॥ ४१ ॥
टीका-- पूर्वश्लोकोक्तमेवार्थं भङ्ग्यन्तरेण प्रतिपादयति —किमिति । मम=स्वप्रियस्य चारुदत्तस्य, जीवातोः=जीवनस्य, काम्या=इच्छा तया, मम जीवनरक्षणेच्छया, स्वर्गात्=सुरपुरात्, पुनः=द्वितीयवारम्, प्राप्ता=भूमौ समागता, किं नु ? न्विति वितर्के, उत=अथवा, तस्याः=वसन्तसेनायाः, रूपस्य=अवयवसंस्थानस्य, अनुरूपेण साम्येन, तदाकृतितुल्याकृत्येत्यर्थः, इयम्=पुरोवर्त्तमाना, अन्या=वसन्तसेनातः भिन्ना, आगता=समागता, किम् ? अत्र सन्देहालंकारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ४१ ॥
अर्थ--वसन्तसेना-- ( आंसुओं सहित उठकर चारुदत्त के पैरों पर गिर ) आर्य चारुदत्त ! मैं ही वह अभागिनी हूँ जिसके कारण आपको यह अनुचित दशा [ मृत्युदण्ड ] प्राप्त हुई ।
( नेपथ्य में )
आश्चर्य है, आश्चर्य, वसन्तसेना जीवित है । ( ऐसा सभी लोग बोलते हैं । )
चारुदत्त-- ( सुनकर अचानक उठकर स्पर्श सुख का अभिनय करके आँखें बन्द किये हुये ही हर्ष से गद्गद वाणी में ) प्रिये ! वसन्तसेना तुम ?
**वसन्तसेना--**हाँ, मैं ही वह अभागिनी हूँ ।
**अन्वयः--**मयि, मृत्युवशम्, प्राप्ते, बाष्पाम्बुधाराभिः, पयोधरौ, स्नपयन्ती, [ त्वम् ], विद्या, इव, कुतः समागता ? ॥ ४२ ॥
**शब्दार्थ--**मयि=मेरे, मृत्युवशम्=मौत के वश को, प्राप्ते=पा लेने पर, बाष्पा=