भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 719, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 719

दशमोऽङ्कः ६३१

तत्कृतमहापातकः कथमिवैनमुपसर्पामि ? अथवा, सर्वत्रार्जवं शोभते ।

( प्रकाशमुपसृत्य बद्धाञ्जलिः ) आर्यचारुदत्त !

चारुदत्तः—ननु को भवान् ?


शब्दार्थ —भोः=हे सज्जनों !, नावा=नौका, इव=के समान, गुणधृतया= गुण=अनुरागादि से आकृष्ट, [ नौकापक्ष में-गुण=रस्सी आदि से खींची गयी ], सुशीलवत्या=सच्चरित्रवाली, प्रियतमया=प्रेयसी वसन्तसेना द्वारा, अपारात्=पार न कर सकने योग्य, व्यसनमहार्णवात्=विपत्तिरूपी समुद्रसे, उत्तीर्णम्=पार किये गये [ आर्य चारुदत्त ] को, उपरागमुक्तम्=राहु के ग्रास से निकले हुये, ज्योत्स्नाढ्यम्=चांदनी से युक्त, पूर्णमासी वाले, शशिनम्=चन्द्रमा, इव=के समान, दिष्ट्या=भाग्यवश, चिरात्=बहुत समय के पश्चात्, निरीक्षे=देख रहा हूँ ॥४६॥

अर्थ—हे सज्जनों ! नौका के समान, अनुरागादि गुणयुक्त, सच्चरित्रा प्रियतमा वसन्तसेना के द्वारा, पार न कर सकने योग्य विपत्तिरूपी महासागर से पार निकाले गये [ प्रिय मित्र चारुदत्त ] को, राहुग्रास से मुक्त चान्दनी से युक्त चन्द्रमा के समान, भाग्यवश बहुत समय बाद देख रहा हूँ ॥४६॥

टीका—वसन्तसेनासहितं चारुदत्तं दृष्ट्वाऽतीवप्रसन्नः शर्विलकः स्वहर्षोतिरेकं प्रकटयति —दिष्ट्येति । भोः=हे नागरजना इति शेषः, नावा=नौकया, इव=तुल्यया, गुणधृतया=गुणः=अनुरागादिः, नौकापक्षे-गुणः=रज्जुः, तेन, धृतया=आकृष्टया, एकत्र प्रियतमस्य उज्जजीवनार्थम् अन्यत्र च वाहनार्थमिति भावः, सुशीलवत्या=सच्चरित्रया, प्रियतमया=प्रेयस्या वसन्तसेनेत्यर्थः, कर्त्र्या, अपारात्=पारं कर्तुमयोग्यात्, व्यसनम्=मृत्युवधादिरूपा विपद् एव, महार्णवः=महासागरः, तस्मात्=उत्तीर्णम् पारं गतमिति भावः, आर्यचारुदत्तमिति शेषः, उपरागात्=ग्रासात्, मुक्तम्=परित्यक्तम्, ज्योत्स्नया=चन्द्रिकया, आढ्यम्=युक्तम्, सम्पूर्णमण्डलम्, शशिनम्=पौर्णमासीचन्द्रम्, इव, दिष्ट्या=भाग्यवशात्, चिरात्=बहुकालात् परम्, निरीक्षे=पश्यामि । यथा राहुणा ग्रस्तस्य चन्द्रस्य मुक्तिः लोकानामानन्ददायिनी भवति तथैव मृत्युमुखात् मुक्तस्य प्रियतमासहितस्य चारुदत्तस्य दर्शनमपि ममातीवानन्दकरमिति बोध्यम् । अत्र रूपकोपमादीनां संसृष्टिरलंकारः, प्रहर्षिणी वृत्तम् ॥४९॥

अर्थ—तो महापाप ( चारुदत्त के घर वसन्तसेना के धरोहर के गहनों को चुराने ) वाला मैं इसके पास कैसे चलूँ ? अथवा, [ इनकी ] सरलता सर्वत्र शोभित होती है । ( प्रकट रूप में, पास जाकर हाथ जोड़कर ) आर्य चारुदत्त !

चारुदत्त—अरे, आप कौन है ?