भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 724, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 724

६३६ मृच्छकटिकम्

( दिशोऽवलोक्य ) शमन्तदो उवट्ठिदे एशे लट्ठिअबन्धे ता कं दाणि अशलणे शलणं वजामि ? ( विचिन्त्य ) भोदु, तं ज्जेव अव्भुववण्ण-शलणं-वत्सलं गच्छामि । ( इत्युपसृत्य ) अज्जचालुदत्त ! पलित्ताआहि । ( समन्तत उपस्थित एष राष्ट्रियबन्धः तत् कमिदानीमशरणः शरणं व्रजामि ? ) ( भवतु, तमेव अभ्युपपन्नशरणवत्सलं गच्छामि । ) ( आर्यचारुदत्त ! परित्रायस्व परित्रायस्व । ) ( इति पादयोः पतति । )
( नेपथ्ये )
अज्जचालुदत्त ! मुञ्च मुञ्च, वावादेम्ह एदं । ( आर्यचारुदत्त ! मुञ्च, मुञ्च, व्यापादयाम एतम् । )
शकारः--( चारुदत्तं प्रति ) भो अशलणशलणे ! पलित्ताआहि । ( भो अशरणशरण ! परित्रायस्व । )
चारुदत्तः--(सानुकम्पम्) अहह ! अभयमभयं शरणागतस्य ।
शर्विलकः--(सावेगम्) आः, अपनीयतामयं चारुदत्तपार्श्वात् । ( चारुदत्तं प्रति ) ननु उच्यतां किमस्य पापस्यानुष्ठीयतामिति ।


**टीका--**शकारः साम्प्रतमात्मानं गर्दभरूपेण कुक्कुररूपेण च प्रतिपादयति-एवमिति । उद्दामः=उद्गतः दाम=बन्धनरज्जुः यस्य तादृशः, गर्दभः=रासभः, इव=यथा, एवम्=पूर्वोक्तरूपेण, अत्र पर्यन्तं वा, अतिक्रान्तः=पलायितः, तथा, दुष्करः=दुष्टः, असाध्यो वा, अन्यः=अपरः, कुकुकुरः=श्वा, इव=यथा, अहम्=शकारः, बद्धः=संयमितः, अस्मि । एवञ्च साम्प्रतमहं गर्दभः कुक्कुरश्च सञ्जातः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ।।५३।।

अर्थ--( चारो ओर देखकर ) सभी ओर से राष्ट्रिय ( राजश्यालक ) का शत्रुवर्ग या बन्धन उपस्थित है । तो अब शरणहीन मैं किसकी शरण में जाऊँ ? ( सोंचकर ) शरण में आये हुये से प्रेम करनेवाले उन्हीं चारुदत्त की शरण में चलता हूँ । ( यह कह कर पास जाकर ) आर्य चारुदत्त ! रक्षा करो, रक्षा करो । ( यह कह कर पैरों पर गिर पड़ता है । )
( नेपथ्य में )
आर्य चारुदत्त ! छोड़ दो, छोड़ दो, हमलोग इसे मार डालते हैं ।
शकार--( चारुदत्त की ओर ) हे अशरणों के शरण ! मेरी रक्षा करो ।
चारुदत्त--( अनुकम्पा के साथ ) अहह ! शरण में आये हुये का अभय, अभय हो ।
शर्विलक--( आवेगपूर्वक ) ओह ! इसको चारुदत्त के पास से हटाओ । ( चारुदत्त की ओर ) अरे, बताइये इस पापी का क्या किया जाय ?