मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

दशमोऽङ्कः ६३७

आकर्षन्तु सुबध्यैनं ? श्वभिः संखाद्यतामथ ? । शूले वा तिष्ठतामेषः पाट्यतां क्रकचेन वा ? ॥ ५४ ॥

चारुदत्त :— किमहमं यद् ब्रवीमि तत् क्रियते ? शर्विलकः— कोऽत्र सन्देहः ?

शकारः— भट्टालआ चालुदत्त ! शलणागदेम्हि, ता पलित्ताआहि पलित्ताआहि । जं तुए शलिशं, तं कलेहि । पुणो ण ईदिशं कलिश्शं । ( भट्टारक चारुदत्त ! शरणागतोऽस्मि, तत् परित्रायस्व परित्रायस्व । यत्तव सदृशम्, तत् कुरु, पुनर्न ईदृशं करिष्यामि । )

---

**अन्वयः—**एनम्, सुबध्य, [लोकाः ], आकर्षन्तु, अथ, श्वभिः, संखाद्यताम्, वा, एषः, शूले, तिष्ठताम्, वा, क्रकचेन, पाट्यताम् ॥५४॥

**शब्दार्थ—**एनम्=इस शकार को, सुबध्य=अच्छी तरह बांध कर, ( लोकाः=लोग ) आकर्षन्तु=खींचें, अथ=अथवा, श्वभिः=कुत्तों द्वारा, संखाद्यताम्=खा डाला जाय, वा=अथवा, एषः=यह, शूले=शूली पर, तिष्ठताम्=बैठ जाय, वा=अथवा, क्रकचेन=आरा से, पाट्यताम्=काट डाला जाय ॥५४॥

अर्थ—( लोग ) इसे अच्छी तरह बाँधकर खींचें । अथवा कुत्तों द्वारा खा लिया जाय अथवा शूली पर चढ़ जाय ( चढ़ा दिया जाय ) अथवा आरा से काट डाला जाय ? ॥५४॥

**टीका—**शकारस्य मृत्युं विधातुमनेकोपायान् प्रतिपादयति शर्विलकः आकर्षन्त्विति । एनम्=शकारम्, सुबध्य=सम्यग्रूपेण पादादिषु बद्ध्वेत्यर्थः, आकर्षन्तु=आकृष्य लोकाः मारयन्त्विति भावः, अथ=अथवा, श्वभिः=कुक्कुरैः, संखाद्यताम्=भक्ष्यताम्, एष =शकारः, शूले=मारणसाधनभूते लौह-यन्त्र-विशेषे, तिष्ठताम्=वर्तताम्, तत्रारोप्यैनं घ्नन्तु इति भावः, वा=अथवा, क्रकचेन=करपत्रेण, लौहस्य विदारणयन्त्रविशेषेणेत्यर्थः, पाट्यताम्=विदार्यताम् ।

क्वचित् ‘सुबद्ध्वा’ इति पाठः, सोऽशुद्धः, समासे सति क्त्वः ल्यपो दुर्वारत्वात्, ‘सुबध्य’ इत्येव भवितव्यम् । ‘तिष्ठताम्’ इत्यपि चिन्त्यम् ॥५४॥

**अर्थ—चारुदत्त—**क्या मैं जो कहूँगा वह किया जायगा ? **शर्विलक—**इसमें क्या सन्देह ? **शकारः—**स्वामी चारुदत्त ! मैं आपकी शरण में आया हूँ, अतः बचाइये बचाइये । जो आपके [ व्यक्तित्व ] के योग्य है वह करिये, अब फिर ऐसा कभी नहीं करूँगा !