भारतकोश
मुद्गल पुराण (अष्टावतार चरितम्)

मुद्गल पुराण (अष्टावतार चरितम्)

Mudgala Puranam with Commentary

महर्षि मुद्गल द्वारा

स्रोत: निर्णय सागर प्रेस · निर्णय सागर प्रेस (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished1,023 पृष्ठ

पृष्ठ 355, कुल 1023 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 355

[शीर्षक / पृष्ठ-शीर्षक] खं. ३ अ. ३२ | पान ७१


मूल संस्कृत पाठ (Line-by-Line Transcription)

प्रकाशिता प्रजापाल स्वर्गात् सर्वशुभप्रदा ॥८॥ दक्ष उवाच । कथं तेन नृपालेन चतुर्थी भूमिमंडले । समानीता महायोगिन् वद तस्य चरित्रकम् ॥९॥ श्रुत्वा कथामृतं स्वामिन् हर्षश्चेतसि वर्धते । अतो विस्तरभावेन कथयस्व कथानकम् ॥१०॥ मुद्गल उवाच । माहिष्मत्यां महापुर्यां भीमनामाऽभवत् पुरा । अंत्यजो द्रव्यलुब्धश्च पापकर्मपरायणः ॥११॥ स तु मार्गे जनान् वीक्ष्याऽमारयत्तन् दिने दिने । मांसविक्रयकारी च पशून् हत्वा निरंतरम् ॥१२॥ एकदा माघमासस्य चतुर्थी कृष्णपक्षगा । समागता च तत्राऽसौ विचचार वनांतरे ॥१३॥ महापर्वतदेशे स जनानां प्रबधाय च । दैवयोगेन तस्याऽपि मिलितं नैव किंचन ॥१४॥ अयं बभ्रामान्नजलविहीनो लोभसंयुतः । मिलितं तत्र नो किंचित्तथाभूतश्चचार ह ॥१५॥ ततोऽस्तमगमत् सूर्यस्तं दृष्ट्वा स्वगृहे मतिम् । गमनाय तथा चक्रे मार्गसंस्थो बभूव ह ॥१६॥ मार्गे दुष्टो द्विजांस्तत्र दृष्ट्वा द्वादशसंख्यकान् । तान् हत्वा स तदीयं वै गृहीत्वा स्वगृहं ययौ ॥१७॥ चंद्रोदये ततः प्राप्ते बुभुजे भोजनाकुलः । पुत्रं गणेशनामानमाह्वया- मास तेन सः ॥१८॥ पुनश्चकार तद्वत् स कदाचित् पापमुल्बणम् । कृष्णपक्षे चतुर्थ्यां च स ममारोदये विधोः ॥१९॥ गणेशदूतास्तं तत्र समानेतुं समाययुः । कैलासे गणपस्थाने निन्युस्तं ते विमानगम् ॥२०॥ स्वर्गमार्गेषु देवैश्च ब्रह्मविष्ण्वा- दिभिस्तुतः । विमानगैः स्तूयमानः प्रविवेश शिवास्पदम् ॥२१॥ तत्र भुक्त्वा प्रभोगान् स पपात पृथिवीतले । माहिष्मत्यां सुतो जज्ञे धनकस्य महाबलः ॥२२॥ कृतवीर्य इति ख्यातो नानाधर्मपरायणः । देवविप्रातिथिप्रेप्सुर्भूवे यज्ञकारकः ॥२३॥ अपुत्रः स्माऽभवद्राजा कृतवीर्यः प्रतापवान् । पुत्रार्थं यतते स्मातिनानाधर्मपरायणः ॥२४॥ न लेभे संततिं राजा ततोऽसौ दुःखसंयुतः । प्रधानेषु समाक्षिप्य राज्यं निहतकंटकम् ॥२५॥ सपत्नीको वनं राजा ययौ तपसि संस्थितः । पूर्वसंस्कारयोगेन गणेशे प्रीतिमानभूत् ॥२६॥ नानातपश्चकाराऽसौ संततिं न तथाऽपि च । लेभे नृपः प्रजानाथ नेत्र- प्राणावशेषितः ॥२७॥ अस्थित्वचासमायुक्तं दृष्ट्वा तं नारदो मुनिः । स्वर्गस्थं धनकं तत्र वृत्तांतमवदन्नृपम् ॥२८॥ तव पुत्रो वने संस्थः पुत्रार्थं यतते नृप । नानायतनसमायुक्तोऽस्थित्वचाप्रयुतोऽस्ति वै ॥२९॥ न लेभे संततिं राजा स्वल्पकाले मरिष्यति । पुत्रहीनस्य भो राजन् का गतिः प्रभवेद्वद ॥३०॥ इत्युक्त्वा तं मुनींद्रः स ययौ कैलासमादरात् । धनको मनसाऽत्यंतं विचारमकरोत्ततः ॥३१॥ ब्रह्माणं शरणं यामि सर्वज्ञं तेन चेप्सितम् । भविष्यति न संदेहस्ततः सोऽपि ययौ विधिम् ॥३२॥ प्रणिपत्य प्रतुष्टाव नानास्तोत्रैः प्रजापतिम् । उवाच तं महाभागं विनयेन समन्वितः ॥३३॥ धनक उवाच ।


श्लोकवार अन्वय एवं सरल हिन्दी भावार्थ

श्लोक ८-१०

प्रकाशिता प्रजापाल स्वर्गात् सर्वशुभप्रदा ॥८॥ दक्ष उवाच । कथं तेन नृपालेन चतुर्थी भूमिमंडले । समानीता महायोगिन् वद तस्य चरित्रकम् ॥९॥ श्रुत्वा कथामृतं स्वामिन् हर्षश्चेतसि वर्धते । अतो विस्तरभावेन कथयस्व कथानकम् ॥१०॥

  • अन्वय: (हे प्रजापाल!) स्वर्गात् सर्वशुभप्रदा (चतुर्थी) प्रकाशिता। दक्षः उवाच— हे महायोगिन्! तेन नृपालेन भूमिमंडले चतुर्थी कथं समानीता? तस्य चरित्रकं वद। हे स्वामिन्! कथामृतं श्रुत्वा चेतसि हर्षः वर्धते, अतः विस्तरभावेन कथानकं कथयस्व।
  • हिन्दी अनुवाद: हे प्रजापालक! इस प्रकार स्वर्ग से सब प्रकार के शुभ फल देने वाली चतुर्थी प्रकट हुई। दक्ष ने पूछा— हे महायोगिन्! उस राजा ने पृथ्वी पर चतुर्थी व्रत को कैसे लाया? आप उनका चरित्र मुझे सुनाइए। हे स्वामिन्! यह कथामृत सुनकर मेरे हृदय में परम हर्ष बढ़ रहा है, अतः आप इस कथा को विस्तारपूर्वक कहिए।

श्लोक ११-१५

मुद्गल उवाच । माहिष्मत्यां महापुर्यां भीमनामाऽभवत् पुरा । अंत्यजो द्रव्यलुब्धश्च पापकर्मपरायणः ॥११॥ स तु मार्गे जनान् वीक्ष्याऽमारयत्तन् दिने दिने । मांसविक्रयकारी च पशून् हत्वा निरंतरम् ॥१२॥ एकदा माघमासस्य चतुर्थी कृष्णपक्षगा । समागता च तत्राऽसौ विचचार वनांतरे ॥१३॥ महापर्वतदेशे स जनानां प्रबधाय च । दैवयोगेन तस्याऽपि मिलितं नैव किंचन ॥१४॥ अयं बभ्रामान्नजलविहीनो लोभसंयुतः । मिलितं तत्र नो किंचित्तथाभूतश्चचार ह ॥१५॥

  • अन्वय: मुद्गलः उवाच— पुरा माहिष्मत्यां महापुर्यां भीमनामा अंत्यजः द्रव्यलुब्धः पापकर्मपरायणः अभवत्। सः तु दिने दिने मार्गे जनान् वीक्ष्य अमारयत्, निरंतरं पशून् हत्वा मांसविक्रयकारी च (आसीत्)। एकदा माघमासस्य कृष्णपक्षगा चतुर्थी समागता, तत्र असौ वनांतरे महापर्वतदेशे जनानां प्रबधाय विचचार। दैवयोगेन तस्य अपि किंचन नैव मिलितम्। लोभसंयुतः अयं अन्नजलविहीनः बभ्राम, तत्र किंचित् नो मिलितं तथाभूतः चचार ह।
  • हिन्दी अनुवाद: मुद्गल मुनि बोले— प्राचीन काल में माहिष्मती नगरी में 'भीम' नाम का एक अंत्यज (शूद्र/बहेलिया) रहता था, जो धन का लोभी और महापापी था। वह प्रतिदिन राहगीरों को देखकर मार देता था और पशुओं की निरंतर हत्या करके उनका मांस बेचता था। एक बार माघ मास के कृष्ण पक्ष की चतुर्थी तिथि आई। उस दिन वह लोगों को मारने (लूटने) के उद्देश्य से घोर जंगल और पर्वतों में भटका। दैवयोग से उस दिन उसे कोई भी नहीं मिला। वह भूख-प्यास से व्याकुल होकर लोभवश दिनभर अन्न-जल के बिना भटकता रहा।

श्लोक १६-१८

ततोऽस्तमगमत् सूर्यस्तं दृष्ट्वा स्वगृहे मतिम् । गमनाय तथा चक्रे मार्गसंस्थो बभूव ह ॥१६॥ मार्गे दुष्टो द्विजांस्तत्र दृष्ट्वा द्वादशसंख्यकान् । तान् हत्वा स तदीयं वै गृहीत्वा स्वगृहं ययौ ॥१७॥ चंद्रोदये ततः प्राप्ते बुभुजे भोजनाकुलः । पुत्रं गणेशनामानमाह्वयामास तेन सः ॥१८॥

  • अन्वय: ततः सूर्यः अस्तम् अगमत्, तं दृष्ट्वा (सः) स्वगृहे गमनाय मतिं चक्रे तथा मार्गसंस्थः बभूव ह। दुष्टः सः मार्गे द्वादशसंख्यकान् द्विजान् दृष्ट्वा तान् हत्वा तदीयं (द्रव्यं) गृहीत्वा स्वगृहं ययौ। ततः चंद्रोदये प्राप्ते भोजनाकुलः (सः) बुभुजे, तेन सः गणेशनामानं पुत्रम् आह्वयामास।
  • हिन्दी अनुवाद: इसके बाद जब सूर्य अस्त हो गया, तो उसने घर लौटने का विचार किया और रास्ते पर चल पड़ा। मार्ग में उस दुष्ट ने बारह ब्राह्मणों को देखा और उन्हें मारकर उनका सारा धन लूटकर अपने घर पहुँचा। तब तक चन्द्रमा का उदय हो चुका था। उसने भूख से व्याकुल होकर भोजन किया और भोजन के समय उसने अपने पुत्र को 'गणेश' नाम से पुकारा (जिससे अनजाने में ही चतुर्थी व्रत, चंद्रोदय-दर्शन, गणेश-नाम-स्मरण और पारण हो गया)।

श्लोक १९-२१

पुनश्चकार तद्वत् स कदाचित् पापमुल्बणम् । कृष्णपक्षे चतुर्थ्यां च स ममारोदये विधोः ॥१९॥ गणेशदूतास्तं तत्र समानेतुं समाययुः । कैलासे गणपस्थाने निन्युस्तं ते विमानगम् ॥२०॥ स्वर्गमार्गेषु देवैश्च ब्रह्मविष्ण्वादिभिस्तुतः । विमानगैः स्तूयमानः प्रविवेश शिवास्पदम् ॥२१॥

  • अन्वय: कदाचित् सः पुनः तद्वत् उल्बणं पापं चकार। कृष्णपक्षे चतुर्थ्यां विधोः उदये च सः ममार। तत्र गणेशदूताः तं समानेतुं समाययुः। ते तं विमानगं (कृत्वा) कैलासे गणपस्थाने निन्युः। स्वर्गमार्गेषु ब्रह्मविष्ण्वादिभिः देवैः विमानगैः स्तूयमानः (सः) शिवास्पदं प्रविवेश।
  • हिन्दी अनुवाद: बाद में भी उसने उसी प्रकार घोर पाप किए। अंततः कृष्ण पक्ष की चतुर्थी के दिन ही चन्द्रोदय के समय उसकी मृत्यु हुई। गणेश जी के दूत उसे लेने आए और उसे विमान में बैठाकर कैलाश स्थित गणेश-लोक में ले गए। स्वर्गमार्ग में ब्रह्मा, विष्णु आदि देवताओं तथा विमानस्थ सुरों द्वारा स्तुति पाया हुआ वह शिवधाम में प्रविष्ट हुआ।

श्लोक २२-२६

तत्र भुक्त्वा प्रभोगान् स पपात पृथिवीतले । माहिष्मत्यां सुतो जज्ञे धनकस्य महाबलः ॥२२॥ कृतवीर्य इति ख्यातो नानाधर्मपरायणः । देवविप्रातिथिप्रेप्सुर्भूवे यज्ञकारकः ॥२३॥ अपुत्रः स्माऽभवद्राजा कृतवीर्यः प्रतापवान् । पुत्रार्थं यतते स्मातिनानाधर्मपरायणः ॥२४॥ न लेभे संततिं राजा ततोऽसौ दुःखसंयुतः । प्रधानेषु समाक्षिप्य राज्यं निहतकंटकम् ॥२५॥ सपत्नीको वनं राजा ययौ तपसि संस्थितः । पूर्वसंस्कारयोगेन गणेशे प्रीतिमानभूत् ॥२६॥

  • अन्वय: तत्र प्रभोगान् भुक्त्वा सः पृथिवीतले पपात। माहिष्मत्यां धनकस्य महाबलः सुतः जज्ञे। कृतवीर्यः इति ख्यातः नानाधर्मपरायणः, देवविप्रातिथिप्रेप्सुः यज्ञकारकः बभूव। सः प्रतापवान् राजा कृतवीर्यः अपुत्रः अभवत्। नानाधर्मपरायणः सः पुत्रार्थं अति यतते स्म। राजा संततिं न लेभे, ततः असौ दुःखसंयुतः प्रधानेषु निहतकंटकं राज्यं समाक्षिप्य सपत्नीकः वनं ययौ तपसि संस्थितः। पूर्वसंस्कारयोगेन (सः) गणेशे प्रीतिमान् अभूत्।
  • हिन्दी अनुवाद: वहाँ दिव्य भोगों को भोगकर वह पुनः पृथ्वी पर आया और माहिष्मती में राजा धनक के घर महाबली पुत्र के रूप में उत्पन्न हुआ। वह 'कृतवीर्य' नाम से प्रसिद्ध हुआ, जो अनेक धर्मों का पालक, देवता-ब्राह्मण-अतिथियों का सेवी तथा यज्ञकर्ता बना। परंतु वह प्रतापी राजा कृतवीर्य निःसंतान था। उसने पुत्र-प्राप्ति के लिए अनेक धार्मिक प्रयत्न किए, फिर भी उसे संतान नहीं मिली। तब दुःखी होकर वह अपने निष्कंटक राज्य को मंत्रियों पर सौंपकर पत्नी सहित तपस्या करने वन में चला गया। पूर्वजन्म के संस्कार से गणेश जी के प्रति उसकी अगाध प्रीति थी।

श्लोक २७-३०

नानातपश्चकाराऽसौ संततिं न तथाऽपि च । लेभे नृपः प्रजानाथ नेत्रप्राणावशेषितः ॥२७॥ अस्थित्वचासमायुक्तं दृष्ट्वा तं नारदो मुनिः । स्वर्गस्थं धनकं तत्र वृत्तांतमवदन्नृपम् ॥२८॥ तव पुत्रो वने संस्थः पुत्रार्थं यतते नृप । नानायतनसमायुक्तोऽस्थित्वचाप्रयुतोऽस्ति वै ॥२९॥ न लेभे संततिं राजा स्वल्पकाले मरिष्यति । पुत्रहीनस्य भो राजन् का गतिः प्रभवेद्वद ॥३०॥

  • अन्वय: असौ प्रजानाथः नृपः नाना तपः चकार, तथापि च संततिं न लेभे, नेत्रप्राणावशेषितः (अभवत्)। नारदः मुनिः तं अस्थित्वचासमायुक्तं दृष्ट्वा, तत्र स्वर्गस्थं नृपं धनकं वृत्तांतम् अवदत्— हे नृप! तव पुत्रः वने संस्थः पुत्रार्थं यतते। सः नाना-आयासेन युक्तः केवलम् अस्थि-त्वचा-अवशेषः अस्ति वै। राजा संततिं न लेभे, स्वल्पकाले मरिष्यति। भो राजन्! पुत्रहीनस्य का गतिः प्रभवेत्, वद?
  • हिन्दी अनुवाद: उसने कठोर तप किया, फिर भी संतान न पा सका। राजा केवल नेत्र और प्राण मात्र का अवशेष रह गया (शरीर सूखकर कंकाल हो गया)। केवल अस्थि और चर्म बचे हुए उस राजा को देखकर देवर्षि नारद ने स्वर्ग में स्थित उसके पिता राजा धनक के पास जाकर यह वृत्तांत कहा— "हे राजन्! तुम्हारा पुत्र वन में पुत्र-प्राप्ति हेतु घोर तप कर रहा है। वह सूखकर केवल हड्डियों का ढाँचा रह गया है। फिर भी उसे संतान नहीं मिली और वह शीघ्र ही मर जाएगा। हे राजन्! पुत्रहीन की क्या गति होगी, बताओ?"

श्लोक ३१-३३

इत्युक्त्वा तं मुनींद्रः स ययौ कैलासमादरात् । धनको मनसाऽत्यंतं विचारमकरोत्ततः ॥३१॥ ब्रह्माणं शरणं यामि सर्वज्ञं तेन चेप्सितम् । भविष्यति न संदेहस्ततः सोऽपि ययौ विधिम् ॥३२॥ प्रणिपत्य प्रतुष्टाव नानास्तोत्रैः प्रजापतिम् । उवाच तं महाभागं विनयेन समन्वितः ॥३३॥ धनक उवाच ।

  • अन्वय: इति उक्त्वा सः मुनींद्रः आदरात् कैलासं ययौ। ततः धनकः मनसा अत्यंतं विचारम् अकरोत्। सर्वज्ञं ब्रह्माणं शरणं यामि, तेन ईप्सितं भविष्यति, अत्र संशयः न। ततः सः अपि विधिं ययौ। प्रजापतिं प्रणिपत्य नानास्तोत्रैः प्रतुष्टाव, विनयेन समन्वितः तं महाभागम् उवाच। धनकः उवाच—
  • हिन्दी अनुवाद: ऐसा कहकर मुनिश्रेष्ठ नारद आदरपूर्वक कैलाश चले गए। तब राजा धनक ने मन में गहरा विचार किया कि— "मुझे सर्वज्ञ ब्रह्मा जी की शरण में जाना चाहिए, उन्हीं से मेरी मनोकामना पूर्ण होगी, इसमें कोई संदेह नहीं।" तदनन्तर वह ब्रह्मा जी के पास गया और प्रजापति को साष्टांग प्रणाम कर अनेक स्तोत्रों से उनकी स्तुति की तथा विनयपूर्वक उन महाभाग ब्रह्मा जी से कहने लगा। धनक ने कहा—
मुद्गल पुराण (अष्टावतार चरितम्) · पृष्ठ 355, कुल 1023 में से · BharatKosha