मुद्गल पुराण (अष्टावतार चरितम्)
Mudgala Puranam with Commentary
महर्षि मुद्गल द्वारा
स्रोत: निर्णय सागर प्रेस · निर्णय सागर प्रेस (उद्गम)
पृष्ठ 877, कुल 1023 में से
संदर्भ में पढ़ेंयहाँ पृष्ठ की मूल सामग्री का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण, श्लोक-क्रम, अन्वय तथा हिन्दी अनुवाद प्रस्तुत है:
मूल पाठ (पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण)
शीर्षक/पृष्ठ संख्या: पान ६८
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ सूत उवाच । विश्वावसुश्च नाम्ना को द्राविडे वैश्ययोनिजः । श्रुत्वा वैशाखमाहात्म्यं गाणेशं मुदिनो- ऽभवत् ॥१॥ स कुटुंबपरो नित्यं व्यवसायं चकार ह । स्नात्वा वैशाखमासे तु दीपदानपरोऽभवत् ॥२॥ पूर्णिमायां निशायां स स्वगृहं गंतुमुद्यतः । व्यवसायं परित्यज्य मार्गसंस्थो बभूव ह ॥३॥ तत्र तं भक्षितुं कोऽपि राक्षसः क्रूररूपधृक् । आययौ नगरस्यैव वीथ्यां विश्वावसुं मुने ॥४॥ तमागतं समालोक्य विश्वावसुः सुविह्वलः । सस्मार गणपं चित्ते पपात भूतले भयात् ॥५॥ तमालोक्य धरासंस्थं राक्षसः सहसा मुने । जातिस्मरो बभूवाऽपि रुरोद तं प्रमार्जयन् ॥६॥ ततो विश्वावसुं वैश्यं सावधानं क्षणार्धतः । तं प्रणम्य महाभागं राक्षसस्तु वचोऽब्रवीत् ॥७॥ धूम्र उवाच । धूम्रनामानमेवं मां विद्धि वैश्यकुलोद्भव । तव दर्शनमात्रेण स्मरन् जातिं न संशयः ॥८॥ पूर्वजन्मनि विप्रोऽहं सुरुचिर्नामतॊऽभवम् । विश्वामित्रकुले संस्थः पापकर्मपरायणः ॥९॥ मया शूद्राय दीक्षा वै दत्ता पौराणिकी परा । मात्स्यी स नित्यमेवेदं पुराणमपठन् मुदा ॥१०॥ ब्राह्मणैर्निंदितं तन्न स्वधर्मदूषकं परम् । मृतं मां यमदूता वै गृह्य जग्मुः स्वमालयम् ॥११॥ चित्रगुप्त उवाचाऽथ यमं नीतिविशारदम् । स्वधर्मनिरतश्चायं सदाचारयुतोऽभवत् ॥१२॥ मात्स्यं स विप्रः शूद्रायाऽशिक्षायत सुमंदधीः । ब्रह्मणैर्वारितः पापी पापकर्मपरोऽभवत् ॥१३॥ तच्छ्रुत्वा धर्मराजस्तमुवाच क्रोधसंयुतः । मां वीक्ष्य ताड्यतां दूतस्तथेति स चकार ह ॥१४॥ भुक्तभोगोऽहमत्यंतं राक्षसो वैश्यसत्तम । जातोऽत्र क्षुधयाऽऽविष्टो भ्रमामि तु दिवानिशम् ॥१५॥ त्वां दृष्ट्वा पूर्वपुण्येन जातिस्मर इहाऽभवम् । अधुना तारयस्व त्वं मां संसारात् महामते ॥१६॥ नोचेद्देहपरित्यागं करिष्यामि त्वदग्रतः । एवमुक्त्वा प्रणम्यादौ रुरोद राक्षसो महान् ॥१७॥ ततो दयायुतो वैश्यस्तमुवाच सुविस्मितः । किं करोमि वद प्राज्ञ धूम्र ते तारणाय माम् ॥१८॥ धूम्र उवाच । वैशाखे दीपदानं त्वं करोषि ढुंढिसन्निधौ । तद्भवं देहि मे पुण्यं तेन मुक्तो भवाम्यहम् ॥१९॥ विश्वावसुरुवाच । दीपदानं गणेशाग्रे चेत् करोति नरोत्तमः । अपारं तद्भवं पुण्यं न दास्यामि कदाचन ॥२०॥ तथापि शृणु मे वाक्यमेकवर्तिजदीपतः । यज्जातं तद्गृहाण त्वं तेन मुक्तो भविष्यसि ॥२१॥ एवमुक्त्वा ददौ तस्मै पुण्यं दीपसमुद्भवम् । एकवर्तिकृतं पूर्णं गणेशाग्रे महामुने ॥२२॥ ततस्तत्र समायाता विमानवरसंस्थिताः । गाणेशा राक्षसं धूम्रं गृह्य स्वानंदमाययुः ॥२३॥ एवं व्रतस्य माहात्म्यं वैशाखे संभवस्य च । गाणेशानां महाभाग तन्न किं वर्णयाम्यहम् ॥२४॥ अन्यच्च शृणु विप्रर्षे वैशाखमासगं महत् । चरित्रं सर्वपापघ्नं श्रवणात् पठनान्नृणाम् ॥२५॥
श्लोक, अन्वय एवं हिन्दी अनुवाद
श्लोक १-५
श्लोक: सूत उवाच । विश्वावसुश्च नाम्ना को द्राविडे वैश्ययोनिजः । श्रुत्वा वैशाखमाहात्म्यं गाणेशं मुदिनोऽभवत् ॥१॥ स कुटुंबपरो नित्यं व्यवसायं चकार ह । स्नात्वा वैशाखमासे तु दीपदानपरोऽभवत् ॥२॥ पूर्णिमायां निशायां स स्वगृहं गंतुमुद्यतः । व्यवसायं परित्यज्य मार्गसंस्थो बभूव ह ॥३॥ तत्र तं भक्षितुं कोऽपि राक्षसः क्रूररूपधृक् । आययौ नगरस्यैव वीथ्यां विश्वावसुं मुने ॥४॥ तमागतं समालोक्य विश्वावसुः सुविह्वलः । सस्मार गणपं चित्ते पपात भूतले भयात् ॥५॥
- अन्वय: सूत उवाच— द्राविडे विश्वावसुः नाम्ना कः वैश्ययोनिजः गाणेशं वैशाखमाहात्म्यं श्रुत्वा मुदितः अभवत्। सः नित्यं कुटुम्बपरः व्यवसायं चकार ह। वैशाखमासे तु स्नात्वा दीपदानपरः अभवत्। पूर्णिमायां निशायां सः व्यवसायं परित्यज्य स्वगृहं गन्तुम् उद्यतः मार्गसंस्थः बभूव ह। मुने! तत्र नगरस्य वीथ्यां क्रूररूपधृक् कः अपि राक्षसः तं विश्वावसुं भक्षितुम् आययौ। तम् आगतं समालोक्य विश्वावसुः सुविह्वलः चित्ते गणपं सस्मार, भयात् भूतले पपात।
- हिन्दी अनुवाद: सूतजी बोले— द्रविड़ देश में 'विश्वावसु' नाम का एक वैश्य था। वह गणेशजी के वैशाख-माहात्म्य को सुनकर बहुत प्रसन्न हुआ। वह अपने परिवार का पालन करते हुए नित्य व्यापार करता था और वैशाख मास में प्रतिदिन स्नान करके दीपदान में तत्पर रहता था। वैशाख पूर्णिमा की रात्रि में वह अपनी दुकान बंद करके घर जाने के लिए मार्ग पर निकला। हे मुने! नगर की गली में कोई क्रूर रूपधारी राक्षस उसे खाने के लिए सामने आ गया। उसे आया देखकर विश्वावसु अत्यंत व्याकुल हो गया और मन में श्रीगणेश का स्मरण करते हुए भय से पृथ्वी पर गिर पड़ा।
श्लोक ६-१०
श्लोक: तमालोक्य धरासंस्थं राक्षसः सहसा मुने । जातिस्मरो बभूवाऽपि रुरोद तं प्रमार्जयन् ॥६॥ ततो विश्वावसुं वैश्यं सावधानं क्षणार्धतः । तं प्रणम्य महाभागं राक्षसस्तु वचोऽब्रवीत् ॥७॥ धूम्र उवाच । धूम्रनामानमेवं मां विद्धि वैश्यकुलोद्भव । तव दर्शनमात्रेण स्मरन् जातिं न संशयः ॥८॥ पूर्वजन्मनि विप्रोऽहं सुरुचिर्नामतॊऽभवम् । विश्वामित्रकुले संस्थः पापकर्मपरायणः ॥९॥ मया शूद्राय दीक्षा वै दत्ता पौराणिकी परा । मात्स्यी स नित्यमेवेदं पुराणमपठन् मुदा ॥१०॥
- अन्वय: मुने! धरासंस्थं तं आलोक्य राक्षसः सहसा जातिस्मरः बभूव, तं प्रमार्जयन् रुरोद अपि। ततः क्षणार्धतः सावधानं तं महाभागं विश्वावसुं वैश्यं प्रणम्य राक्षसः तु वचः अब्रवीत्। धूम्रः उवाच— हे वैश्यकुलोद्भव! मां धूम्रनामानं विद्धि। तव दर्शनमात्रेण जातिं स्मरन् अस्मि, संशयः न। पूर्वजन्मनि अहं सुरुचिः नामतः विप्रः अभवम्। विश्वामित्रकुले संस्थः पापकर्मपरायणः (आसम्)। मया शूद्राय परा पौराणिकी मात्स्यी दीक्षा दत्ता, सः नित्यम् एव इदं पुराणं मुदा अपठत्।
- हिन्दी अनुवाद: हे मुने! उस वैश्य को पृथ्वी पर पड़ा देखकर वह राक्षस सहसा 'जातिस्मर' (पूर्वजन्म की स्मृति वाला) हो गया और उसे छूते हुए रोने लगा। फिर आधे ही क्षण में सावधान हुए उस महाभाग वैश्य विश्वावसु को प्रणाम करके वह राक्षस कहने लगा। धूम्र बोला— हे वैश्यश्रेष्ठ! मुझे 'धूम्र' नाम का राक्षस जानो। तुम्हारे दर्शन मात्र से मुझे अपने पूर्वजन्म की स्मृति हो आई है, इसमें कोई संशय नहीं है। पूर्वजन्म में मैं विश्वामित्र-वंश में उत्पन्न 'सुरुचि' नाम का ब्राह्मण था, किंतु पापकर्मों में लगा रहता था। मैंने एक शूद्र को मत्स्य-पुराण सम्बन्धी दीक्षा दे दी थी और वह शूद्र प्रतिदिन बड़े आनंद से इस पुराण का पाठ करता था।
श्लोक ११-१५
श्लोक: ब्राह्मणैर्निंदितं तन्न स्वधर्मदूषकं परम् । मृतं मां यमदूता वै गृह्य जग्मुः स्वमालयम् ॥११॥ चित्रगुप्त उवाचाऽथ यमं नीतिविशारदम् । स्वधर्मनिरतश्चायं सदाचारयुतोऽभवत् ॥१२॥ मात्स्यं स विप्रः शूद्रायाऽशिक्षायत सुमंदधीः । ब्रह्मणैर्वारितः पापी पापकर्मपरोऽभवत् ॥१३॥ तच्छ्रुत्वा धर्मराजस्तमुवाच क्रोधसंयुतः । मां वीक्ष्य ताड्यतां दूतस्तथेति स चकार ह ॥१४॥ भुक्तभोगोऽहमत्यंतं राक्षसो वैश्यसत्तम । जातोऽत्र क्षुधयाऽऽविष्टो भ्रमामि तु दिवानिशम् ॥१५॥
- अन्वय: तत् ब्राह्मणैः निन्दितम्, परं स्वधर्मदूषकम् (आसीत्)। मृतं मां यमदूताः वै गृह्य स्वम् आलयं जग्मुः। अथ चित्रगुप्तः नीतिविशारदं यमम् उवाच— अयं विप्रः स्वधर्मनिरतः सदाचारयुतः अभवत्, (किन्तु) सुमंदधीः सः शूद्राय मात्स्यम् अशिक्षायत। ब्राह्मणैः वारितः (अपि) पापी पापकर्मपरः अभवत्। तत् श्रुत्वा धर्मराजः क्रोधसंयुतः तम् उवाच, मां वीक्ष्य ‘दूतः ताड्यताम्’ इति (आज्ञापितवान्), सः तथा इति चकार ह। हे वैश्यसत्तम! भुक्तभोगः अहं अत्यन्तं क्षुधया आविष्टः अत्र राक्षसः जातः, दिवानिशं तु भ्रमामि।
- हिन्दी अनुवाद: यह कार्य ब्राह्मणों द्वारा निंदित और स्वधर्म को दूषित करने वाला था। मरने के बाद यमदूत मुझे पकड़कर यमलोक ले गए। तब चित्रगुप्त ने नीतिनिपुण यमराज से कहा— "यह ब्राह्मण पहले तो स्वधर्म और सदाचार में लगा रहा, परंतु बाद में मंदबुद्धि होकर इसने शूद्र को मत्स्यपुराण की शिक्षा दी। ब्राह्मणों द्वारा रोके जाने पर भी यह पापी उसी कुकर्म में लगा रहा।" यह सुनकर धर्मराज ने क्रोधित होकर यमदूतों से कहा कि मुझे ताड़ना दी जाए और दूतों ने वैसा ही किया। हे वैश्यश्रेष्ठ! उन यातनाओं को भोगने के बाद अब मैं यहाँ भूख से पीड़ित राक्षस बन गया हूँ और दिन-रात भटकता रहता हूँ।
श्लोक १६-२०
श्लोक: त्वां दृष्ट्वा पूर्वपुण्येन जातिस्मर इहाऽभवम् । अधुना तारयस्व त्वं मां संसारात् महामते ॥१६॥ नोचेद्देहपरित्यागं करिष्यामि त्वदग्रतः । एवमुक्त्वा प्रणम्यादौ रुरोद राक्षसो महान् ॥१७॥ ततो दयायुतो वैश्यस्तमुवाच सुविस्मितः । किं करोमि वद प्राज्ञ धूम्र ते तारणाय माम् ॥१८॥ धूम्र उवाच । वैशाखे दीपदानं त्वं करोषि ढुंढिसन्निधौ । तद्भवं देहि मे पुण्यं तेन मुक्तो भवाम्यहम् ॥१९॥ विश्वावसुरुवाच । दीपदानं गणेशाग्रे चेत् करोति नरोत्तमः । अपारं तद्भवं पुण्यं न दास्यामि कदाचन ॥२०॥
- अन्वय: पूर्वपुण्येन त्वां दृष्ट्वा इह जातिस्मरः अभवम्। हे महामते! अधुना त्वं मां संसारात् तारयस्व, नो चेत् त्वदग्रतः देहपरित्यागं करिष्यामि। एवम् उक्त्वा आदौ प्रणम्य महान् राक्षसः रुरोद। ततः दयायुतः सुविस्मितः वैश्यः तम् उवाच— हे प्राज्ञ धूम्र! ते तारणाय मां (प्रति) वद, किं करोमि? धूम्रः उवाच— त्वं वैशाखे ढुंढिसन्निधौ दीपदानं करोषि, तद्भवं पुण्यं मे देहि, तेन अहम् मुक्तः भवामि। विश्वावसुः उवाच— नरोत्तमः गणेशाग्रे चेत् दीपदानं करोति, तद्भवं पुण्यम् अपारं, कदाचन न दास्यामि।
- हिन्दी अनुवाद: अपने पूर्व पुण्यों के प्रभाव से आपके दर्शन पाकर मुझे पूर्वजन्म का स्मरण हो गया। हे महाबुद्धिमान! अब आप मेरा इस संसार (राक्षस योनि) से उद्धार कीजिए, नहीं तो मैं आपके सामने ही अपने प्राण त्याग दूँगा। ऐसा कहकर उस बड़े राक्षस ने पहले प्रणाम किया और फिर रोने लगा। तब दया से युक्त और विस्मित हुए वैश्य ने उससे कहा— "हे बुद्धिमान धूम्र! बताओ, तुम्हारे उद्धार के लिए मैं क्या करूँ?" धूम्र बोला— "आप वैशाख मास में ढूँढिराज (गणेशजी) के समीप जो दीपदान करते हैं, उससे उत्पन्न पुण्य मुझे दे दीजिए, जिससे मैं मुक्त हो जाऊँ।" विश्वावसु ने कहा— "गणेशजी के आगे दीपदान करने से जो अपार पुण्य मिलता है, वह मैं कभी नहीं दूँगा।"
श्लोक २१-२५
श्लोक: तथापि शृणु मे वाक्यमेकवर्तिजदीपतः । यज्जातं तद्गृहाण त्वं तेन मुक्तो भविष्यसि ॥२१॥ एवमुक्त्वा ददौ तस्मै पुण्यं दीपसमुद्भवम् । एकवर्तिकृतं पूर्णं गणेशाग्रे महामुने ॥२२॥ ततस्तत्र समायाता विमानवरसंस्थिताः । गाणेशा राक्षसं धूम्रं गृह्य स्वानंदमाययुः ॥२३॥ एवं व्रतस्य माहात्म्यं वैशाखे संभवस्य च । गाणेशानां महाभाग तन्न किं वर्णयाम्यहम् ॥२४॥ अन्यच्च शृणु विप्रर्षे वैशाखमासगं महत् । चरित्रं सर्वपापघ्नं श्रवणात् पठनान्नृणाम् ॥२५॥
- अन्वय: तथापि मे वाक्यं शृणु, एकवर्तिजदीपतः यत् (पुण्यं) जातं तत् त्वं गृहाण, तेन मुक्तः भविष्यसि। महामुने! एवम् उक्त्वा गणेशाग्रे एकवर्तिकृतं पूर्णं दीपसमुद्भवं पुण्यं तस्मै ददौ। ततः तत्र विमानवरसंस्थिताः गाणेशाः समायाताः, धूम्रं राक्षसं गृह्य स्वानन्दम् आययुः। हे महाभाग! एवं वैशाखे संभवस्य गाणेशानां व्रतस्य माहात्म्यं किं तत् अहं न वर्णयामि? हे विप्रर्षे! अन्यत् च वैशाखमासगं महत् चरित्रं शृणु, यत् नृणां श्रवणात् पठनात् सर्वपापघ्नम् (अस्ति)।
- हिन्दी अनुवाद: (विश्वावसु ने आगे कहा—) "फिर भी मेरी बात सुनो, एक बत्ती वाले दीपक से जो पुण्य प्राप्त हुआ है, वह तुम ले लो, उससे तुम्हारा उद्धार हो जाएगा।" हे महामुने! ऐसा कहकर उसने गणेशजी के आगे जलाई गई एक बत्ती के दीपक का पूर्ण पुण्य उस राक्षस को दे दिया। इसके बाद तुरंत ही वहाँ श्रेष्ठ विमान पर आरूढ़ होकर गणेशजी के पार्षद (गाणेश) आ पहुँचे और वे धूम्र राक्षस को लेकर स्वानंद लोक चले गए। हे महाभाग! इस प्रकार वैशाख मास में गणेशजी के व्रत के ऐसे अद्भुत माहात्म्य का मैं और क्या वर्णन करूँ? हे विप्रर्षि! अब वैशाख मास की एक और महान कथा सुनिए, जो मनुष्यों के सुनने और पढ़ने मात्र से समस्त पापों का नाश करने वाली है।