मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 167, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ें६६ मुद्राराक्षसम्
सिद्धार्थक—[ हर्षपूर्वकं ] आर्य ! अनुगृहीतः हूँ । आर्य आज्ञा दें कि इस सेवक को क्या करना है ।
**टिप्पणी—पूर्वम्—**पत्र का पहला भाग । **अनभिव्यक्तम्—**अस्पष्ट । अभि—वि√अञ्ज्+क्त कर्मणि = अभिव्यक्तम् । न अभिव्यक्तम् अनभिव्यक्तम् नञ्तत्० । श्रोत्रियाक्षराणि पहले मौखिक अध्ययन-अध्यापन होते थे । लिखने की परिपाटी बहुत कम थी । इसलिए वैदिक ब्राह्मण शुद्ध लिखना जानते हुए भी सुन्दर अक्षर नहीं लिखते थे । सिद्धार्थक —यह चाणक्य का गुप्तचर था, जिसे शकटदास की गतिविधि का पता लगाने के लिए नियुक्त किया गया था । **अदत्तवाह्यनामानम्—**जिस पर बाहरी नाम न दिया गया हो अर्थात् बिना पते का । वहिर्भवं वाह्यम् बहिस्+यत्, टिलोप । वाह्यं च तत् नाम वाह्यनाम । अदत्तं वाह्यनाम अस्मिन् इति अदत्तवाह्यनामा, तम् । **उपतिष्ठस्व—**मिलो । उप √स्था+लोट्—स्व । अत्र 'उपाद्देवपूजा'—इति वार्त्तिकेन सङ्गतिकरणार्थे आत्मनेपदम् । **आख्ययेयम्—**कहना चाहिए । आ√ख्या+यत् कर्मणि । **हन्त—**यहाँ हर्षसूचक अव्यय है । 'हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भाविषादयो ' इत्यमर । यहाँ 'हन्त जित' और 'जयतु आर्य' ऐसा कहने के कारण दूसरा गण्ड है । **अहो—**यहाँ विस्मयसूचक अव्यय है । 'अहो ही च विस्मये' इत्यमर । **अनया मुद्रया—**यह अगूठी राक्षस की है । **आप्तजनानुष्ठेये—**विश्वस्त व्यक्ति के करने योग्य । आप्त प्रत्ययित जन आप्तजन कर्मधारय न० । तेन अनुष्ठेयम् तृती-यातत्०, तस्मिन् । यह 'कर्मणि' का विशेषण है । **व्यापारयितुम्—**नियुक्त करने के लिए । वि—आ√पृ+णिच्+तुमुन् ।
**चाणक्य —**प्रथमं तावत् वध्यस्थानं गत्वा घातका सरोपदक्षिणा-क्षिक्रोचमज्ञा ग्राहयितव्या । ततस्तेषु गृहीतसञ्ज्ञेषु भयापदेशादितस्तत प्रद्रुतेषु शकटदासो वध्यस्थानादपनीय राक्षस प्रापयितव्य । तस्माच्च सुहृत्प्राणपरिरक्षणपरितुष्टात् पारितोषिक ग्राह्यम् । राक्षस एव कञ्चित् काल सेवितव्य । तत प्रत्यासन्नेषु परेषु प्रयोजनमिदमनुष्ठेयम् ।
[ कर्णे एवमिव ]
**व्याख्या—प्रथम—**पूर्वं, तावत् इति वाक्यालङ्कारे, **वध्यस्थान—**प्राणदण्ड-प्रदानभूमि, **गत्वा—**प्राप्य, **घातका —**हिंसका, **सरोपदक्षिणाक्षिक्रोचसज्ञा—**सकोपदक्षिणनयनेपनिमीलनात्मकसङ्केत, **ग्राहयितव्या —**प्रापयितव्या । तत —