मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

प्रथमोऽङ्कः ७३

दुष्ट चाणक्य कभी भी ( हमारे ) घर की तलाशी ले सकता है । इसलिए सावधान होकर स्वामी अमात्य राक्षस के परिवार को हटा दो । मेरा तो जो होना है सो हो ।

शिष्य—सेठ जी ! इधर से आइये इधर से ।

चन्दनदास—यह आया ।

[ दोनों घूमते हैं । ]

शिष्य—[ समीप जाकर ] आचार्य ! ये सेठ चन्दनदास हैं ।

चन्दनदास—आर्य की जय हो ।

चाणक्य—[ अभिनय के साथ देखकर ] सेठ जी ! स्वागत है । इस आसन पर बैठिये ।

टिप्पणी—अकरुणे—निर्दय । अविद्यमाना करुणा यस्य स अकरुणः नञ्बहुव्रीहि स०, तस्मिन् । शब्दायितस्य—बुलाये गये । शब्दं कारितः इति शब्द + क्यङ् 'शब्दवैरकलह'—इत्यनेन, ततो हेतुमण्णिजन्तात् कर्मणि क्तः = शब्दायितः, तस्य । यह 'लोकस्य' का विशेषण है । इस पद्य में अर्थापत्ति अलंकार है और आर्या छन्द है ॥२१॥

चाणक्यहतकः—नीच चाणक्य । चाणक्यो हतकः इति चाणक्यहतकः 'कुत्सितानि कुत्सनैः' इति सूत्रेण तत्पुरुषसमासः । विचिनोति—यहाँ 'विचारयति' रूप होना चाहिये; क्योंकि प्राकृत में 'विचिण्णावेदि' यह ण्यन्त प्रयोग आया है । स्वागतम्—यहाँ पूर्ण वाक्य है—'ते स्वागतं भवतु' । आसनम्—आस्यते अस्मिन् इति √आस् + ल्युट्—अन । आस्यताम्—√आस् + लोट्—ताम् भावे ।

चन्दनदासः—[ प्रणम्य ] किं ण जाणादि अज्जो जहा अणुचिदो उवआरो हिअअस्स परिहवादोवि दुःखमुप्पादेदि । ता इहज्जेव उच्चिदाए भूमीए उवविसामि । ( किं न जानात्यार्यः यथानुचित उपचारो हृदयस्य परिभवादपि दुःखमुत्पादयति । तस्मादिहैवोचितायां भूमावुपविशामि ।)

चाणक्यः—भोः श्रेष्ठिन् ! मा मैवम् । उचितेमेवैतत् अस्मद्विधैः भवतः । तदुपविश्यतामासन एव ।