मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

प्रथमोऽङ्कः ६३

सेनाओं से अधिक तथा नन्दो के विनाश करने में अतिशय प्रभाव दिखाने वाली मेरी बुद्धि केवल न जाय ॥२६॥

टिप्पणी—शिवाः—कल्याणयुक्त । शिवं कल्याणम् अस्ति एषाम् इति शिव+अच् अर्शआदित्वात् । किमपि—( मेरा इष्ट या अनिष्ट ) कुछ भी । प्रकामोद्यमाः—अत्यन्त उद्योगशील । प्रकामः उद्यमः येषां ते प्रकामोद्यमाः बहुव्रीहि स० । अर्थसाधनविधौ—प्रयोजन सिद्ध करने के विषय मे । अर्थस्य साधनं निष्पादनं तस्य विधिः, तस्मिन् । सेनाशतेभ्यः—सेनानां शतानि, तेभ्यः । अधिकयोगे पञ्चमी । यहाँ शत शब्द बहुत्ववाचक है; अन्यथा 'विंशत्याद्याः सदैकत्वे' इस कोशप्रामाण्य से एकवचन हो जाता । नन्दोन्मूलनदृष्टवीर्यमहिमा—नन्दों के उन्मूलन में जिसके पराक्रम का माहात्म्य देखा जा चुका है । यहाँ 'महिमा' मे 'डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम् सूत्र से डाप् प्रत्यय हुआ है । मा गात्—अत्र 'माङि लुङ्' इत्यनेन लुङ्लकारः तथा 'न माङ्योगे' इत्यनेन अडागमप्रतिषेधः । इस श्लोक मे काव्यलिग तथा व्यतिरेक अलंकारो की संसृष्टि है । इसमे लाटी रीति है, ओज गुण है और शार्दूलविक्रीडित छन्द है। छन्द का लक्षण १, १२ में देखिए ॥२६॥

[ उत्थाय प्रत्यक्षवदाकाशे लक्ष्यं बद्ध्वा ] एष खलु दुरात्मनो भद्रभटप्रभृतीनाहरामि । [आत्मगतम्] दुरात्मन् राक्षस ! क्वेदानीं यास्यसि ? एषोऽहमचिरात् भवन्तं,—

स्वच्छन्दमेकचरमुज्ज्वलदानशक्ति- मुत्सेकिना मदबलेन विगाहमानम् । बुद्ध्या निगृह्य वृषलस्य कृते क्रियाया- मारण्यकं गजमिव प्रगुणीकरोमि ॥२७॥

[ इति निष्क्रान्ताः सर्वे । ]

॥ इति मुद्रालाभो नाम प्रथमोऽङ्कः ॥

अन्वयः—उज्ज्वलदानशक्तिम् एकचरम् उत्सेकिना मदबलेन स्वच्छन्दं विगाहमानम् आरण्यकं गजमिव बुद्ध्या निगृह्य वृषलस्य कृते क्रियायां प्रगुणी-करोमि ॥२७॥