मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

६५ प्रथमोऽङ्कः

है, ओज गुण है और वसन्ततिलका छन्द है। छन्द का लक्षण १, ८ में देखिए ॥२७॥

प्रथमोऽङ्कः—प्रथमः = आदिमः अङ्कः = परिच्छेदः नाटकांशो वा । अङ्क का लक्षण यह है—'अङ्क इति रूढिशब्दो भावैश्च रसैश्च रोहयत्यर्थान् । नाना-विधानयुक्तो यस्मात्तस्माद् भवेदङ्कः ॥' नाट्यशास्त्रम् । 'अन्तर्निष्क्रान्तनिखिल-पात्रोऽङ्कः' इति दर्पणकारः । 'प्रत्यक्षनेतृचरितो बीजव्यक्तिपुरस्कृतः । अङ्को-नानाप्रकारार्थः संविधानरसाश्रयः ॥' इत्यपि दर्पणकारः ।

---

द्वितीयोऽङ्कः

[ ततः प्रविशत्याहितुण्डिकः । ]

आहितुण्डिकः—

जाणन्ति तन्तजुत्ति जहट्ठिअं मण्डलं अहिलिहन्ति
जे मन्तरक्खणपरा ते सप्पणराहिवे उवअरन्ति ॥१॥
(जानन्ति तन्त्रयुक्तिं यथास्थितं मण्डलमभिलिखन्ति ।
ये मन्त्ररक्षणपरास्ते सर्पनराधिपावुपचरन्ति ॥)

अन्वयः—ये तन्त्रयुक्तिं यथास्थितं जानन्ति मण्डलम् अभिलिखन्ति ( च ) मन्त्ररक्षणपराः सर्पनराधिपौ उपचरन्ति ॥ १ ॥

व्याख्या—ये—जनाः, तन्त्रयुक्तिं—तन्त्रस्य सर्पौषधस्य युक्तिं योजना प्रयोग-मित्यर्थः ( राजपक्षे तन्त्रे स्वराष्ट्रचिन्तने युक्तिं न्यायं ), यथास्थितं—यथावत्, जानन्ति—विदन्ति, मण्डलम्—माहेन्द्रादिदेवतायन्त्रं मण्डलाकारवेष्टन वा (राजपक्षे मण्डलं राष्ट्रम्), अभिलिखन्ति—रेखाकारेण लिखन्ति (राजपक्षे चिन्त-यन्ति), (ये च) मन्त्ररक्षणपराः—मन्त्रैः गारुडादिमन्त्रैः रक्षणे 'आत्मगोपने परा आसक्ताः (राजपक्षे मन्त्राणां षाड्गुण्यचिन्तनात्मकंमन्त्रणाकार्याणां रक्षणे गोपने पराः आसक्ताः), ते—जनाः, सर्पनराधिपौ—अहिं राजानं च क्रमशः, उपचरन्ति—व्यवहरन्ति ॥१॥