भारतकोश
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

महाकवि विशाखदत्त द्वारा

DevanagariSanskritpublished488 पृष्ठ

पृष्ठ 213, कुल 488 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 213

११८ || मुद्राराक्षसम्

प्रथममेव—इससे मालूम पड़ता है कि वह समय प्रात काल का था । सवेरे सांप देखने से असगुन होता है । इसलिये राक्षस उसे हटाने को कहता है । परितोष्य—सन्तुष्ट करके । परि√तुष्+णिच्+क्त्वा—ल्यप् । प्रसाद करोति—प्रसन्नता प्रकट करते हैं, इनाम देते हैं । प्राकृतकवि —काव्यादर्श के अनुसार सस्कृत से निकली हुई अनेक भाषाओ का नाम सामान्यतया प्राकृत है । प्राकृतेषु कवि प्राकृतकवि सुप्सुपा स० ।

राक्षस —[ पत्रं गृहीत्वा वाचयति । ]

पाऊण णिरवसेसं कुसुमरसं अत्तणो कुसलदाए ।
जं उग्गिरेइ भमरो तं अण्णाणं कुणइ कज्जं ॥ ११ ॥

(पीत्वा निरवशेषं कुसुमरसमात्मनः कुशलतया ।
यदुद्गिरति भ्रमरस्तदन्येषाम् करोति कार्यम् ॥ )

अन्वय —आत्मनः कुशलतया निरवशेषं कुसुमरसं पीत्वा भ्रमरः यद् उद्गिरति तत् अन्येषां कार्यं करोति ॥ ११ ॥

व्याख्या—आत्मनः —स्वस्य, कुशलतया—नैपुण्यात्, निरवशेष—समग्रं, कुसुमरसं—कुसुमस्य पुष्पस्य रसं मधु (पक्षान्तरे कुसुमस्य कुसुमपुरस्य रसं वृत्तं), पीत्वा—सङ्गृह्य ( पक्षान्तरे ज्ञात्वा ), भ्रमरः —मधुकरः ( पक्षान्तरे चरः ) यत्—मधु (पक्षान्तरे वृत्तम् ), उद्गिरति—बहिर्निःसारयति (पक्षान्तरे कथयति), तत्—मधु ( पक्षान्तरे वृत्तम् ), अन्येषाम्—मनुष्याणां ( पक्षान्तरे चरनियोक्तॄणां, कार्यं—कृत्यं, करोति—साधयति ॥ ११ ॥

हिन्दी अनुवादराक्षस—[ पत्र लेकर बाचता है । ]
अपनी निपुणता से सम्पूर्ण पुष्प-रस का पान करके (पक्षान्तर में कुसुमपुर का समाचार जानकर ) भौंरा ( पक्षान्तर में गुप्तचर ) जो उगलता है (पक्षान्तर में कहना है ), वह ( मधु पक्षान्तर में कथन ) दूसरो का कार्य सिद्ध करता है ॥ ११ ॥

टिप्पणीनिरवशेषम्—निः नास्ति अवशेषो यत्र तत् निरवशेषम् तत् यथा तथा । यह ‘पीत्वा’ क्रिया का विशेषण है । भ्रमर —भौंरा । भ्रमर इव आचरति इति भ्रमरति । ततः पचाद्यचि = भ्रमरः भ्रमरसद्दशाचरणकर्ता गुप्तचर ।