मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 215, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ें१२४ मुद्राराक्षसम्
व्याख्या—शरासनधरै—धनुर्धरैः, प्राकार—प्राचीरं, परित—समन्तात्, क्षिप्र—शीघ्रं, परिक्रम्यताम्। प्रतिद्विपघटाभेदक्षमं—प्रतिपक्षा ये द्विपा गजा तेषां घटाया सघातस्य भेदे विघटने क्षमं समर्थं, द्विरदे—हस्तिभि, द्वारेषु—तोरणेषु, स्थीयताम्। येषाम्—अस्मदीयाणा, यश—कीर्तिं, अभीष्टम्—अभीप्सितम्, ते, मृत्युभय—मरणभीति, त्यक्त्वा—मुक्त्वा, दुर्बले—हीनबले, शत्रोर्बले—रिपो सैन्ये, एकमनस—एकचित्ता ( भूत्वा ), प्रहर्तुमनस—जिघांसव ( सन्त ), मया—राक्षसेन, सह—सार्धं, निर्यान्तु—बहिरागच्छन्तु ॥१३॥
हिन्दी अनुवाद—राक्षस—[ शस्त्र ( तलवार ) खींचकर हडबडी के साथ ] मेरे रहते कौन कुसुमपुर को घेरेगा ? प्रवीरक ! प्रवीरक ! अभी तुरन्त—
धनुर्धर ( सैनिक ) परकोट की चार ओर शीघ्र चक्कर लगावे, शत्रुओं के हाथियों के समूह को तितर-बितर करने में समर्थ हाथी द्वारों पर खड़े हो जायें । जिन्हें यश की चाह है, वे मरने का भय त्यागकर दुर्बल शत्रु-सेना पर एक मन से प्रहार करने की इच्छा वाले होकर मेरे साथ बाहर निकल आवे ॥१३॥
टिप्पणी—उपरोत्स्यति—घेरेगा । उप√रुध् + लृट्—स्यति । अत्र 'अनद्यतनप्यमर्षयोर्लिङ्वृत्तेऽपि' इति सूत्रेण सूत्रे लृट् । प्रवीरक—यह राक्षस के तत्कालीन अनुचर का नाम है । शरासनधरै—धनुर्धारी योद्धा । शरा अस्यन्ते क्षिप्यन्ते यै तानि शरासनानि शृ√अस् + ल्युट् करणे । धरन्तीतिधरा √धृ + अच्, शरासनानां धरा शरासनधराः, तै अनुक्ते कर्त्तरि तृतीया । प्राकारम्—चहारदीवारी । प्रक्रियते इति प्र√कृ + घञ्, कर्म्मणि, उपसर्गस्य दीर्घ = प्राकार , तम् । यहाँ 'परित ' के योग में द्वितीया हुई । प्रतिद्विपघटाभेदक्षमे—प्रतिद्वन्द्वी हाथियों के समूह को छिन्न-भिन्न करने में समर्थ। घटनम् इति√घट् + अट् भावे = घटा । 'घटा घटनगोष्ठीभघटनासु च योषिति' इति मेदिनी । येषामभीष्टम्—अभि√इष् + क्त कर्म्मणि वर्तमाने 'मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' इत्यनेन । येषाम् इत्यत्र 'क्तस्य च वर्तमाने' इति सूत्रेण षष्ठी । दुर्बले—दुःस्थितानि बलानि अस्य इति दुर्बलम्, तस्मिन् । एकमनस—अभिन्नहृदय । प्रहर्तुमनस—प्रहार करने की इच्छा रखने वाले । प्रहर्तुम् मन एषाम् इति प्रहर्तुमनस 'तुङ्काममनसोरपि' इति मकारलोप । इस पद्य में स्वभावोक्ति अलंकार और काव्यलिंग अलंकार की संसृष्टि है । इसमे वीर