मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

द्वितीयोऽङ्कः १२५

रस है, स्थायी भाव है, गौडी रीति है, ओज गुण है और शार्दूलविक्रीडित छन्द है । इस छन्द का लक्षण १, १२ में देखिए ।।१३।।

विराधगुप्तः—अमात्य ! अलमावेगेन । वृत्तमिदं वर्ण्यते ।

राक्षसः—[निःश्वस्य] कष्टं वृत्तमिदम् । मया पुनर्जातं स एव कालो वर्तते इति । [ शस्त्रमुत्सृज्य सास्रम् ] हा देव नन्द ! स्मरामि ते राक्षस-म्प्रति प्रसादातिशयम् । यस्तु एवंविधकाले—

यत्रैषा मेघनीला चरति गजघटा राक्षसस्तत्र याया-
देतत् पारिप्लवाम्भःप्लुति तुरगबलं वार्यतां राक्षसेन ।
पत्तीनां राक्षसोऽन्तं नयतु बलमिति प्रेषयन्मह्यमाज्ञा-
मज्ञासीः स्नेहयोगात् स्थितमिव नगरे राक्षसानां सहस्रम् ॥१४॥

अन्वयः—यत्र एषा मेघनीला गजघटा चरति तत्र राक्षसः यायात्, पारिप्लवाम्भःप्लुति एतत् तुरगबलं राक्षसेन वार्यताम्, पत्तीनां बलं राक्षसः अन्तं नयतु इति मह्यम्, आज्ञां स्नेह-योगात् नगरे राक्षसानां सहस्रम् इव स्थितम् अज्ञासीः ॥१४॥

व्याख्या—यत्र—यस्मिन् समरमुखे, एषा—बुद्धिस्था, मेघनीला—अभ्रश्यामा, गजघटा—करिसंहतिः, चरति—संग्रामार्थं भ्रमति, तत्र—रणप्रदेशे, राक्षसः—नन्दामात्यः, यायात्—गच्छेत्, पारिप्लवाम्भःप्लुति—पारिप्लवं चञ्चलम् द्रुतं प्रसरत् इति यावत् यत् अम्भः जलं तस्य प्लुतिः उत्प्लवनमिव प्लुतिः यस्य तादृशम्, एतत्—दृश्यमान, तुरगबलम्—अश्वसैन्यं, राक्षसेन, वार्यताम्—निवर्त्यताम्, पत्तीनां—पदातीनां, बलं—सैन्यं पराक्रम वा, राक्षसः, अन्त—नाशं, नयतु—प्रापयतु, इति—इत्थम्, मह्यम्—मां प्रति, आज्ञा—नियोग, प्रेषयन्—प्रेरयन् कुर्वन्निति यावत्, स्नेहयोगात्—प्रीतिसम्पर्कात्, नगरे—कुसुमपुरे, राक्षसानां सहस्रम् इव, स्थितम्—युद्धाय सन्नद्धम्, अज्ञासीः—अमंस्थाः ॥ १४ ॥

हिन्दी अनुवाद—विराधगुप्त—अमात्य ! आवेग मे न आइए । यह तो समाचार का वर्णन किया जा रहा है ।

राक्षस—[ आह खींचकर ] यह समाचार कष्टदायक है । मैने तो समझा कि वही समय है । [ हथियार छोड़कर आँसू के साथ ] हा महाराज नन्द ! मैं