मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 218, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्वितीयोऽङ्कः १२७
नम्, उपरोधवैशसम्—उपरोधेन अवरोधेन वैशसम् अत्याचाररूपघातुककर्म, असहमाने—अमृष्यमाणे, तस्यामप्यवस्थायाम्—असहमान-दशायामपि, पौर-जनापेक्षया—पौरजनेषु या अपेक्षा आदरः तया, सुरङ्गाम्—कञ्चित् बिलमार्गम्, एत्य—प्राप्य, तपोवनाय—तपोवनं गन्तुं, देवे—राज्ञि, सर्वार्थसिद्धौ, अपक्रान्ते—अपसृते ( सति ), स्वामिविरहात्—प्रभुविच्छेदात्, सुशिथिलीकृतप्रयत्नेषु—मन्दीकृतोद्योगेषु, युष्मद्बलेषु—भवत्सैन्येषु, जयघोषणाव्याघातादिसाहसानुमि-तान्तर्नगरवासिषु—जयस्य घोषणा डिण्डिमाघातपूर्वकविज्ञापनम् तस्या व्याघातः अकरणम् स आदिर्येषां तैः साह सैः साहसिककार्यैरित्यर्थः अनुमितेषु नन्दानुरक्ता एते इति ज्ञातेषु ( सत्सु ) अन्तर्नगरवासिषु—पुराभ्यन्तरवासिषु, पुनर्राप—भूयोऽपि, नन्दराज्यप्रत्यानयनाय—नन्दभूपराज्यायत्तीकरणाय, सुरङ्गया—गुप्तमार्गेण, बहिरपगतेषु—बाह्यप्रदेश गच्छत्सु, युष्मासु—भवत्सु, चन्द्रगुप्त-निधनाय—वृषलनाशाय, युष्मत्प्रयुक्तया—भवत्प्रेरितया, विषकन्यया—विपा-क्तबालया, तपस्विनि—वराके निरपराधे इत्यर्थः, पर्वतेश्वरे, घातिते—विनाशिते ( सति ),—
हिन्दी अनुवाद—तब तब ?
विराधगुप्त—तब चारो ओर से कुसुमपुर को घिरा हुआ देखकर नागरिकों के ऊपर बहुत दिनों से चलने वाले घेरे से उत्पन्न नये-नये घोर अत्याचार को न सह सकते हुए महाराज सर्वार्थसिद्धि के उस अवस्था मे भी नागरिकों के आदर से सुरंग के रास्ते तपोवन के लिए भाग जाने पर, स्वामी के अभाव के कारण आपके सैनिकों के प्रयत्नों मे ढीले पड़ जाने पर ( चन्द्रगुप्त की ) विजय-घोषणा में की गई विघ्नबाधा आदि साहसिक कार्यों से नगर के अन्दर रहने वाली जनता की मनोवृत्ति का पता चल चुकने पर, पुनः नन्द के राज्य को लौटा लाने के लिए सुरंग के द्वारा आपके बाहर चले जाने पर, चन्द्रगुप्त की हत्या के लिए आपके द्वारा प्रयुक्त विषकन्या से बेचारे पर्वतेश्वर के मार दिये जाने पर—
टिप्पणी—उपरोध—उप √रुध् + घञ् भावे = उपरोधः । वैशसम्—क्रूरता । विशसस्य भावः वैशसम् विशस् + अण् भावे । पौरजनापेक्षया—पौरजनेषु अपेक्षा सुप्सुपा स०, तया । हेतौ तृतीया । तपोवनाय—तपोवनं गन्तुम् । अत्र 'क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः' इति सूत्रेण कर्मणि चतुर्थी ।