मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

तृतीयोऽङ्कः १६५

जराया जरसन्यतरस्याम्' इति सूत्रेण जरसादेशस्य विकल्पपक्षे रूपमेतत् । इस पद्य में विभावना अलंकार और शार्दूलविक्रीडित छन्द है । इस छन्द का लक्षण १, १२ में देखिए ॥ १ ॥

[ परिक्रम्याकाशे ] भो भोः सुगाङ्गप्रासादाधिकृताः पुरुषाः ! सुगृहीतनामा देवश्चन्द्रगुप्तो वः समाज्ञापयति । यथा—'प्रवृत्तकौमुदीमहोत्सव-रमणीयतरं कुसुमपुरमवलोकयितुमिच्छामि, तत् संस्क्रियन्तामस्मद्दर्शनयोग्याः सुगाङ्गप्रासादस्योपरिभूमयः' इति । तत् किं चिरयन्ति भवन्तः ? [ आकाशे आकर्ण्य ] किं ब्रूथ 'आर्य ! किमविदित एवाय देवस्य चन्द्रगुप्तस्य कौमुदीमहोत्सवप्रतिषेधः' इति ? आः दैवोपहताः ! किमनेन वः प्राणहरेण कथोद्घातेन ? शीघ्रमिदानीम्—

आलिङ्गन्तु गृहीतधूपसुरभीन् स्तम्भान् पिनद्धस्रजः सम्पूर्णेन्दुमुखसंहतिरुचां सच्चामराणां श्रियः । सिंहाङ्गासनधारणाच्च सुचिरं सञ्जातमूर्च्छामिव क्षिप्रं चन्दनवारिणा सकुसुमः सेकोऽनुगृह्णातु गाम् ॥२॥

व्याख्या—परिक्रम्य—भ्रमणं कृत्वा, आकाशे—गगने, दत्तदृष्टिः सन् आहेति शेषः । सुगाङ्गप्रासादाधिकृताः—सुगाङ्गाख्ये भवने अधिकृता नियुक्ताः, पुरुषाः—जनाः !, सुगृहीतनामा—प्रातःस्मरणीयाभिधानः, देवः—महाराजः, चन्द्रगुप्तः, वः—युष्मान्, समाज्ञापयति—आदिशति, प्रवृत्तकौमुदीमहोत्सव-रमणीयतरं—प्रवृत्तः आरब्धः यः कौमुदीमहोत्सवः शरदपूर्णिमासाध्यव्रतविशेषः तेन रमणीयतरम् अधिकमनोहरं, कुसुमपुरम्—पाटलिपुत्रम्, अवलोकयितुम्—द्रष्टुम्, इच्छामि—अभिलषामि । तत्—तस्मात्, अस्मद्दर्शनयोग्याः—मदवलोकनीयाः, सुगाङ्गप्रासादस्य, उपरिभूमयः—उपारिष्टातप्रदेशाः, संस्क्रियन्ताम्—अलंक्रीयन्ताम् । तत्—तस्मात्, भवन्तः—यूयं, किं—कथं, चिरयन्ति—विलम्बन्ते ? आकर्ण्य—श्रुत्वा, आर्य—मान्य ! [ यूयं ] किं—कथं, ब्रूथ—कथयथ । अयं—चाणक्येनं विधीयमानः, कौमुदीमहोत्सवप्रतिषेधः—शारद-पूर्णेन्दुपुजनात्मकोत्सवनिषेधः, देवस्य—चन्द्रगुप्तस्य, किम्, अविदित एव—अज्ञात एव ? दैवोपहताः—दैवेन भाग्येन उपहताः विनष्टा इत्यर्थः । अनेन—एतेन, प्राणहरेण—जीवविनाशकेन, कथोद्घातेन—वार्ताप्रसंगेन, वः—युष्माकम्, किम्—न किमपीत्यर्थः । इदानीम्—अधुना, शीघ्रम्—सत्वरम् ।