मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 271, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ें२८४ मुद्राराक्षसम्
सधर्म+ष्यञ् स्वार्थे । अथवा समानो धर्म अस्य इति सधर्मा बहुव्रीहि स०, सादेश, 'धर्मादनिच् केवलात्' इति सूत्रेण अनिच् प्रत्यय । सधर्मणो भावः इति सधर्मन् + ष्यञ् = साधर्म्यम् । इस श्लोक मे परिकर तथा व्यतिरेक अल- कारो की ससृष्टि है । इसमें प्रहर्षिणी छन्द है। प्रहर्षिणी का लक्षण १, ७ मे देखिए ॥ १२ ॥
[विचिन्त्य] अथवा नातिमात्रमस्मिन् वस्तुनि मया मन खेदयित- व्यम्। कुत ?—
मद्भूत्यै किल सोऽपि पर्वतसुतो व्याप्त प्रविष्टान्तरै- सद्युक्ताश्च नियोगसाधनविधौ सिद्धार्थकाद्या स्पशा । कृत्वा सम्प्रति कैतवेन कलह मौर्येन्दुना राक्षसं भेत्स्यामि स्वमतेन भेदकुशलो ह्येष प्रतीप द्विप ॥ १३ ॥
अन्वय—स पर्वतसुत अपि प्रविष्टान्तरे मद्भूत्यै व्याप्त किल च सिद्धार्थकाद्या स्पशा नियोगसाधनविधौ उद्युक्ता । सम्प्रति भेदकुशल- ( अहम् ) कैतवेन मौर्येन्दुना कलह कृत्वा प्रतीप राक्षसम् एष स्वमतेन द्विप- भेत्स्यामि ॥ १३ ॥
व्याख्या—स —प्रसिद्ध, पर्वतसुत —मलयकेतु, अपि, प्रविष्टान्तरे — प्रविष्टम् आयत्तीकृतम् अन्त अन्त करण ये तादृशे, मद्भूत्यै —मत्सेवकै- भागुरायणादिभिरित्यर्थ, व्याप्त किल—परिवृत एव वश्यता प्रापित एवेत्यर्थ, च—पुन सिद्धार्थकाद्या —सिद्धार्थकप्रमुखा, स्पशा —चरा, नियोगसाधन- विधौ—नियोगस्य निदेशन्य साधन सम्पादन तदेव विधि व्यापार तस्मिन्, उद्युक्ता —तत्परा ( सन्ति ) । सम्प्रति—अधुना, भेदकुशल —भेदे पार्थक्ये कुशल निपुण ( अह ), कैतवेन—छलेन, मौर्येन्दुना—चन्द्रगुप्तेन ( सह ), कलह कृत्वा—विवाद प्रस्तुत्य, प्रतीप—प्रतिकूल, राक्षसम्, एष —अचिरात्, स्वमतेन—आत्मच्छन्देन, द्विप —शत्रो मलयकेतोरित्यर्थ, भेत्स्यामि— पृथक्करिष्यामि ॥ १३ ॥
हिन्दी अनुवाद—[सोचकर] अथवा इस विषय मे मुझे ( अपने ) मन को अत्यन्त खिन्न नही करना चाहिए । क्योकि—
यह मलयकेतु भी हृदय मे बैठे हुए ( अर्थात् शत्रु के हृदय पर अधिकार