भारतकोश
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

महाकवि विशाखदत्त द्वारा

DevanagariSanskritpublished488 पृष्ठ

पृष्ठ 327, कुल 488 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 327
२४२मुद्राराक्षसम्

आच्छिद्य वा स्वजननीजनलोचनेभ्यो नेयो मया रिपुवधूनयनानि बाष्पः ॥ ६ ॥

अन्वय —अकापुरुषानुरूपां धुरम् उद्वहता मया पितु पथा वा आजिनि-धनेन गन्तव्यम्, बाष्पो वा स्वजननीजनलोचनेभ्य आच्छिद्य रिपुवधूनयनानि नेयः ॥६॥

व्याख्या—अकापुरुषानुरूपाम्—अकापुरुषस्य वीरस्य अनुरूपां योग्या, धुरं—भारम्, उद्वहता—वहता, मया, पितु —जनकस्य, पथा—मार्गेण, वा—अथवा, आजिनिधनेन—आजौ सङ्ग्रामे निधनं मरणं तेन, गन्तव्यं—प्रस्थातव्यम्, बाष्पो वा—नेत्रजलं वा, स्वजननीजनलोचनेभ्य —स्वस्य आत्मन जननीजनस्य मातृसमूहस्य लोचनेभ्य नेत्रेभ्यः, आच्छिद्य—गृहीत्वा, रिपुवधूनयनानि—शत्रुस्त्रीनेत्राणि, नेय —प्रापणीयः ॥ ६ ॥

हिन्दी अनुवाद—इसलिए इस विषय में बहुत कहने से क्या (लाभ) ? वीर पुरुष के योग्य भार का वहन करते हुए मुझे पिता के मार्ग से या संग्राम में मृत्यु के द्वारा जाना चाहिए अथवा अपनी माताओं की आँखों से छीनकर शत्रु-वनिताओ की आँखों में आँसू को पहुँचा देना चाहिए ॥ ६ ॥

टिप्पणी—अकापुरुषानुरूपां—रूपम् अनुगता अनुरूपा। कुत्सित पुरुष कापुरुष वा कुपुरुष 'विभाषा पुरुषे' इत्यनेन कादेशस्य विकल्पात् । न कापुरुष अकापुरुष विरोधार्थे नञ्समास । तस्य अनुरूपा, ताम् । उद्वहता--वहन करते हुए । उद् √यम् + शतृ । अत्र 'समुदाङ्भ्योयमोऽग्रन्थे' इत्यनेन आत्मनेपदस्य दुर्वारत्वेऽपि 'स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले' इत्यनेन परस्मैपदम् । वा—विकल्पार्थक अव्यय । स्वजननीजनलोचनेभ्य —अत्र 'ध्रुवमपायेऽपादानम्, इत्यनेन पञ्चमी । इस श्लोक में विकल्प अलकार है और वसन्ततिलका छन्द है । इस छन्द का लक्षण १, ८ में देखिए ॥ ६ ॥

[ प्रकाशम् ] आर्य जाजले । उच्यन्तामस्मद्वचनादनुयायिनो राजान —'एक एवाहममात्यराक्षसस्यातर्कितागमनेन प्रीतिमुत्पादयितुमिच्छामि, अत कृतमनुगमनक्लेशेन' ति ।

कञ्चुकी—यदाज्ञापयति कुमार । [परिक्रम्याकाशे] भो भो राजान ! कुमार समाज्ञापयति—'न खल्वह केनचिदनुगन्तव्यः' इति । [ विलोक्य