मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

चतुर्थोऽङ्कः २४३

सहर्षम् ] कुमार ! कुमार ! एते भवदाज्ञासमनन्तरमेव प्रतिनिवृत्ताः सर्व एव राजानः । पश्यतु कुमारः—

सोत्सेधैः स्कन्धदेशैः खरतरकविकाकर्षणात्यर्थभुग्नै- रश्वाः कैश्चिन्निरुद्धाः खमिव खुरपुटैः खण्डयन्तः पुरस्तात् । केचिन्मातङ्गमुख्यैर्विहतजवतया मूकघण्टैर्निवृत्ताः मर्यादां भूमिपाला जलधय इव ते देव नोल्लङ्घयन्ति ॥ ७ ॥

अन्वयः—कैश्चित् खुरपुटैः पुरस्तात् खं खण्डयन्तः इव अश्वाः खरतरकविकाकर्षणात्यर्थभुग्नैः सोत्सेधैः स्कन्धदेशैः निरुद्धाः । केचित् विहतजवतया मूकघण्टैः मातङ्गमुख्यैः निवृत्ताः । देव ! जलधय इव भूमिपालाः ते मर्यादां न उल्लङ्घयन्ति ॥ ७ ॥

व्याख्या—कैश्चित्—भूपालैः, खुरपुटैः—शफाग्रभागैः, पुरस्तात्—अग्रे, खम्—आकाशम्, खण्डयन्तः इव—चूर्णयन्तः इव, अश्वाः—घोटकाः, खरतरकविकाकर्षणात्यर्थभुग्नैः—खरतराः अतितीक्ष्णाः याः कविकाः खलीनाः तासां कर्षणैः सग्रहैः अत्यर्थम् अतिशयम् भुग्नैः कुटिलैः, सोत्सेधैः—उन्नतैः, स्कन्धदेशैः—ग्रीवाप्रदेशैः, निरुद्धाः—अवरुद्धाः । केचित्—इतरे राजानः, विहतजवतया—विहतः निरुद्धः जवः वेगः येषां तथाविधतया, मूकघण्टैः—मूकाः निःशब्दाः घण्टाः गलघण्टाः, येषां तैः, मातङ्गमुख्यैः—गजेन्द्रैः, निवृत्ताः—गमनविरताः । देव !—महाराज !, जलधय इव—समुद्रा इव, भूमिपालाः—नृपाः, ते—तव, मर्यादाम्—आज्ञां (समुद्रपक्षे वेलां), न उल्लङ्घयन्ति—न अतिक्रामन्ति ॥ ७ ॥

हिन्दी अनुवाद—[ प्रकट ] आर्य जाजलि ! हमारी ओर से अनुगमन करने वाले राजाओ से कहो कि मैं अकेला ही अमात्य राक्षस के पास सहसा उपस्थित होकर प्रीति को उत्पन्न करना चाहता हूँ । इसलिए पीछे-पीछे चलने का कष्ट करना व्यर्थ है ।

कञ्चुकी—कुमार की जो आज्ञा । [ घूमकर आकाश में ] हे राजवृन्द ! कुमार आज्ञा देते हैं कि मेरे पीछे-पीछे कोई न आवे [ देखकर हर्षपूर्वक ] कुमार ! कुमार ! ये सभी राजा लोग आपकी आज्ञा पाते ही लौट गए । कुमार देखे—

कुछ राजाओं ने खुरो के अग्रभागो से सामने आकाश को मानों चूर्ण करते