मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

२४४ मुद्राराक्षसम्

हुए तथा अत्यन्त तीक्ष्ण लगामों के खींचने से अत्यधिक टेढ़े और ( इसीलिए ) समुन्नत हो उठने वाले ग्रीवाभागों से युक्त अश्वों को रोक लिया। कतिपय राजगण वेग के रोक देने के कारण निःशब्द घंटे वाले गजराजों के साथ लौट पड़े। महाराज ! समुद्र के समान राजा लोग आपकी आज्ञा का उल्लंघन नहीं करते हैं ॥ ७ ॥

टिप्पणी—अतर्कितागमनेन—सहसोपस्थित्या । √तर्क् + णिच् स्वार्थे + क्त कर्मणि = तर्कितम् न तर्कितम् नञ्तत्० । तादृशं गमनम् कर्मधारय स०, तेन । कृतम्—अलम् । अस्य योगे 'अनुगमनक्लेशेन' इत्यत्र तृतीया । पुरस्तात्—अव्ययमेतत् । पूर्वस्मिन् देशे इति पूर्व + टि—अस्ताति स्वार्थे । अतिशयेन खरम् इति खरतरम् । √भुज् + क्त कर्तरि = भुग्न। सोत्सेधे —उद् √भिद् + घञ् भावे = उत्सेधः = उच्छ्रायः । तेन सह इति सोत्सेधाः, तैः । स्कन्धदेशैः —अत्र इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया । निरुद्धाः —नि √रुध् + क्त कर्मणि । मातङ्गमुख्यैः —मातङ्गानां मुख्याः षष्ठीतत्० वा मातङ्गेषु मुख्याः सुप्सुपा स०, तैः । निवृत्ताः—नि √वृत् + क्त कर्तरि । भूमिपालाः —भूमिं पालयति इति भूमि √पाल् + णिच् + अण् कर्तरि । इस श्लोक में स्वभावोक्ति अलंकार, उत्प्रेक्षा और उपमा अलंकारों से संसृष्ट है। इसमें स्रग्धरा छन्द है। इस छंद का लक्षण १, १ में देखिए ॥७॥

मलयकेतु —आर्य जाजले ! त्वमपि सपरिजनों निवर्तस्व । भागुरायण एको मामनुगच्छतु ।

कञ्चुकी—यदाज्ञापयति कुमारः ।

[ इति सपरिजनों निष्क्रान्तः ]

मलयकेतु —सखे भागुरायण ! विज्ञापितोऽहमिहागच्छद्भिर्भद्रभटप्रभृतिभिः, यथा—'न वयममात्यराक्षसद्वारेण कुमारमाश्रयणीयमाश्रयामहे, किन्तु कुमारस्य सेनापतिं शिखरसेनमुररीकृत्य दुष्टामात्यपरिगृहीतात् चन्द्रगुप्तादपरक्ताः सन्तः कुमारमाभिरामिकगुणयोगादाश्रयणीयमाश्रयामहे' इति । तन्मया सुचिरमपि विचारयता तेषां न वाक्यार्थोऽधिगतः ।

भागुरायण —कुमार ! नायमत्यन्तदुर्बोधोऽर्थः । पश्य, विजिगीषुमात्मगुणसम्पन्नं प्रियहितद्वारेणाश्रयणीयमाश्रयेदि' ति ननु न्याय्य एवायम् ।