भारतकोश
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

महाकवि विशाखदत्त द्वारा

DevanagariSanskritpublished488 पृष्ठ

पृष्ठ 419, कुल 488 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 419
१४२मुद्राराक्षसम्

सुसिद्धार्थक—मित्रों के वियोग मे ऐश्वर्य हृदय मे विद्यमान रहने पर भी पान गोष्ठियो मे टीस उत्पन्न करते हुए और महोत्सवों में रोग उत्पन्न करते हुए आनन्द शून्य हो जाते हैं ॥ २ ॥

टिप्पणीचिरस्य कालस्य—बहो कालात् परमित्यर्थ । रुजायन्त — रुजा कुर्वन्त इति रुजा+णिच्+लट्+शतृ । दुर्मनायन्ते—बहुमनम दुर्मनसः भवन्ति इति दुर्मनस्+क्यङ्, सलोप 'भृशादिभ्यो भुव्यच्चेर्लोपश्व हल.' इत्यनेन । इस पद्य मे दीपक अलकार और पदार्थहेतुक काव्यलिंग अलकार में साकर्य है । इसमे आर्या छन्द है । आर्या का लक्षण १, ५ मे देखिए ॥ २ ॥

सुदञ्च मए जहा—मलअकेतुकडआदो पिअवअस्सओ सिद्धत्थओ आजदो त्ति । ता जाव णं अण्णेमामि । [ परिक्रम्योपसृत्य च ] एसो सिद्धत्थओ । ( श्रुतञ्च मया यथा—मलयकेतुकटकात् प्रियवयस्यः सिद्धार्थक आगत इति । तद्यावदेनमन्विष्यामि । एष सिद्धार्थकः । )

सिद्धार्थक —[विलोक्य] कथ इदो ज्जेव पिअवअस्सओ सुसिद्धत्थओ ! [ उपगम्य ] अवि मुह पिअवअस्सस्स ? ( कथमित एव प्रियवयस्यः सुसिद्धार्थक । अपि सुख प्रियवयस्यस्य ? )

[ उभावप्योन्यमालिङ्गत ]

सुसिद्धायक —अह वयम्स ! बुदो मे सुह, जस्स तुम चिरआलप्प-वासपच्चागदोवि अआणिअ बुत्तन्त अण्णदो गदोसि ? त्ति । ( अहो वयस्य ? कुतो मे सुखम्, यस्य त्व चिरप्रवासप्रत्यागतोऽप्यज्ञापयित्वा वृत्तान्तमन्यतो गतोऽसीति ।

सिद्धार्थक —प्पीसीददु पिअवअस्सो । अह क्खु दिट्ठमेत्तो ज्जेव्व अज्जचाणक्केण आणत्तो जहा— सिद्धत्थअ ! गच्छ, एद पिअ बुत्तन्त पिअदसणस्स देवस्स चन्दसिरिणो णिवेदेहि' त्ति । तदा तस्स त णिवेदिय एव्व अणुभूदपात्थिंवप्पसादो अह प्पिअवअम्म प्पेक्खिदु तुह गेह चलिदोह्मि । ( प्रसीदतु प्रियवयस्य । अह खलु दृष्टमात्र एवार्यचाणक्येनाज्ञप्तो यथा— 'सिद्धार्थक ! गच्छ, इम प्रिय वृत्तान्त प्रियदर्शनस्य देवस्य चन्द्रश्रियो निवेदेयेति । ततस्तस्य तन्निवेद्य एवम-