भारतकोश
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

महाकवि विशाखदत्त द्वारा

DevanagariSanskritpublished488 पृष्ठ

पृष्ठ 425, कुल 488 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 425

३४८ मुद्राराक्षसम्

सुसिद्धार्थकः—वअस्स ! अध अमच्चरक्खसो दाणी कहिँ ? ( वयस्य ! अथाऽमात्यराक्षस इदानीं कुत्र ? )

सिद्धार्थक —वअस्स ! सोक्खु तस्सिं पलयकोलाहले वड्ढमाणे मलयकेदुकडआदो णिक्कमित्र उन्दुरणामहेएण चरेण अणुसरन्तो इमं ज्जेव कुसुमउर आगदो त्ति अज्जचाणक्कस्स णिवेदितं । ( वयस्य ! स खलु तस्मिन् प्रलयकोलाहले वर्धमाने मलयकेतुकटकात् निष्क्रम्योन्दुरनामधेयेन चरेणानुश्रियमाण इदमेव कुसुमपुरमागत इत्यार्यचाणक्यस्य निवेदितम् । )

हिन्दी अनुवाद—सुसिद्धार्थक—मित्र ! यह सब रहे। उस प्रकार सब लोगों के सामने अधिकारत्यागी होकर आर्य चाणक्य ने फिर मन्त्री का पद कैसे ग्रहण कर लिया ?

सिद्धार्थक—मित्र ! तुम इस समय अत्यन्त अबोध हो, जो कि पहले अमात्य राक्षस के द्वारा न समझी गई आर्य चाणक्य की बुद्धि को समझना चाहते हो ।

सिद्धार्थक—मित्र ! अच्छा, इस समय अमात्य राक्षस कहाँ है ?

सिद्धार्थक—मित्र ! वह तो उस ( मलयकेतु के शिविर ) में प्रलयकालीन जैसे कोलाहल के बढ़ जाने पर मलयकेतु के शिविर से निकलकर उन्दुर नामक गुप्तचर के द्वारा पीछा किया जाता हुआ इसी कुसुमपुर में आ गया है—यह आर्य चाणक्य से निवेदन कर दिया गया है ।

टिप्पणी—एतत् सर्वं तिष्ठतु—अर्थात् यह सब रहने दो। सर्वलोकप्रत्यक्षम्—समस्तजनसमक्षम् । उज्झिताधिकार —उज्झितः त्यक्तः अधिकारः मन्त्रिपदं येन तादृशः । आरूढ —प्राप्तः । स्वीकृतवानित्यर्थः । अतिमुग्ध —अतिगतावाध । अनवगृहीतपूर्वाम्—पूर्वमज्ञाताम् । अवगाहितुम्—ज्ञातुम् । प्रलयकोलाहले—प्रलयकालिककोलाहलसदृशे कोलाहले । अत्र 'यस्य च भावेन भावलक्षणम्' इति सूत्रेण सप्तमी । अनुश्रियमाण —अनुगम्यमानः । आर्यचाणक्यस्य—अत्र शेषत्वविवक्षया षष्ठी । आर्यचाणक्य पुरत इति निवेदितम् ।