मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 451, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ें३७८ मुद्राराक्षसम्
हे । 'अप्रधाने दुहादीनाम्' इस कारिका के बल से यह उक्त कर्म हो गया है । इसलिए इससे प्रथमा हुई । शरणागतरक्षया—शरण में आये हुए कपोत रूप अग्नि की श्येन रूप इन्द्र से रक्षा करने के कारण । दे० १, २५ की टिप्पणी । सुहृदा विना—तात्पर्य यह है कि शिवि ने शरणागत के समक्ष अपना शरीर दिया था किन्तु तुम-तो शरणागत मेरे परोक्ष में अपना शरीर दोगे, यह आश्चर्य की बात है । इस पद्य में उपमा और व्यतिरेक अलङ्कार की संसृष्टि है । इसमें अनुष्टुप् छन्द है । अनुष्टुप् का लक्षण १, ३ में देखिए ॥१८॥
[ प्रकाशम् ] भद्र ! भद्र !! गच्छ शीघ्रमिदानीं जिष्णुदास ज्वलन-प्रवेशान्निवार्य । अहमपि चन्दनदास मरणान्मोचयामि ।
पुरुष—अथ केण उण उदाएण अज्जो चन्दणदास मरणादो मोचेदि ? ( अथ केन पुनरुपायेनाऽऽर्यश्चन्दनदास मरणान्मोचयति ? )
राक्षस—[ खङ्गमाकृष्ट्य ] नन्वनेन व्यवसायमहासुहृदा निस्त्रिंशेन । ननु पश्य—
निस्त्रिंशोऽयं विगत जलदव्योमसङ्काशमूर्ति- र्युद्धश्रद्धापुलकित इव प्राप्तसख्य करेण । सत्त्वोत्कर्षात् समरनिकषे दृष्टसार परैर्मे मित्रस्नेहाद् विवशमधुना साहसे मां नियुङ्क्ते ॥१९॥
अन्वय—विगतजलदव्योमसङ्काशमूर्ति समरनिकषे परै दृष्टसारः सत्त्वोत्कर्षात् युद्धश्रद्धापुलकित इव करेण प्राप्तसख्यः, अय मे निस्त्रिशः मित्रस्नेहात् विवशं माम् अधुना साहसे नियुङ्क्ते ॥१९॥
व्याख्या—विगतजलदव्योमसङ्काशमूर्ति—विगतः दूरीभूतः जलदः मेघः यस्मात् तादृशं यत् व्योम गगनं तेन सङ्काशा समाना मूर्तिः रूपं यस्य तादृशः, समरनिकषे—समरः सङ्ग्रामः एव निकष परीक्षणोपलः तस्मिन्, परैः—शत्रुभिः दृष्टसार—दृष्ट अवलोकित अनुभूत इत्यर्थ सार शक्ति यस्य तादृशः, सत्त्वोत्कर्षात्—सत्त्वस्य बलस्य उत्कर्षात् आधिक्यात्, युद्धश्रद्धापुलकित इव—युद्धे रणे या श्रद्धा आदर तथा पुलकित इव सञ्जातर रोमाञ्च इव, करेण—हस्तेन, प्राप्तसख्य—प्राप्त लब्ध सख्य मैत्री येन तादृश , अय—दृश्यमान ,