मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

सप्तमोऽङ्कः ३६७

राक्षसः— त्वदीयसुचरितैकदेशस्यानुकरणं किल ।

चन्दनदासः— अमच्च ! सव्वं बि मे णिष्फलं एदं प्पआसं करन्तेण ण मे प्पिअं अणुचिट्ठिदं अमच्चेण । (अमात्य ! सर्वमपि मे निष्फलमिमं प्रयासं कुर्वता न मे प्रियमनुष्ठितममात्येन ।)

राक्षसः— सखे चन्दनदास ! कृतमुपालम्भेन, स्वार्थप्रधानो हि जीवलोकः । भद्रमुख ! अयमर्थो निवेद्यतां तावद्दुरात्मने चाणक्याय ।

चण्डालौ— अध किं त्ति ? (अथ किमिति ?)

राक्षसः—

दुष्कालेऽपि कलावसज्जनरुचौ प्राणैः परं रक्षता
नीतं येन यशस्विनातिलघुतामौशीनरीयं यशः ।
बुद्धानामपि चेष्टितं सुचरितैः क्लिष्टं विशुद्धात्मना
पूजार्होऽपि स यत्कृते तव गतो वध्यत्वमेषोऽस्मि सः ॥५॥

अन्वयः— असज्जनरुचौ दुष्काले कलौ अपि प्राणैः परं रक्षता यशस्विना येन औशीनरीयं यशः अतिलघुतां नीतम्; विशुद्धात्मना (येन) सुचरितैः बुद्धानां चेष्टितमपि क्लिष्टम्; सः पूजार्होऽपि यत्कृते तव वध्यत्वं गतः सः एषः अस्मि ॥५॥

व्याख्या— असज्जनरुचौ—असती असाध्वी जनरुचिः लोकप्रवृत्तिः यस्मिन् तस्मिन्, दुष्काले—पापिनि, कलौ अपि—कलियुगे अपि, प्राणैः—असुभिः, परम्—अन्यम्, रक्षता—पालयता, यशस्विना—कीर्तिशालिना, येन—चन्दनदासेन, औशीनरीयम्—औशीनरस्य शिबेः, यशः—कीर्तिः, अतिलघुताम्—अत्यन्ततुच्छताम्, नीतम्—प्रापितम्; विशुद्धात्मना—विमलान्तः करणेन, (येन) सुचरितैः—साधुचरितैः, बुद्धानां—बोधिसत्त्वानाम्, चेष्टितमपि—चरितञ्च, क्लिष्टम्—तिरस्कृतम्; सः—चन्दनदासः, पूजार्होऽपि—अर्च्योऽपि, यत्कृते—यस्य हेतोः, तव—ते, वध्यत्वं—हननीयत्वं, गतः—प्राप्तः, सः—राक्षसः, एषः अस्मि—अयमहम् (ते वशो जातः) ॥५॥

हिन्दी अनुवाद—चन्दनदास—[देखकर आंसू के साथ] अमात्य ! यह आपने क्या किया ?