भारतकोश
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

महाकवि विशाखदत्त द्वारा

DevanagariSanskritpublished488 पृष्ठ

पृष्ठ 475, कुल 488 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 475

४७४ मुद्राराक्षसम्

चाणक्यः—किं बहुना, सङ्क्षेपतः कथयामि—

भृत्या भद्रभटादय म च तथा लेख स सिद्धार्थक तच्चालङ्करणत्रय स भवतो मित्र भदन्त किल । जीर्णोद्यानगतः स चातंपुरुष क्लेश स च श्रेष्ठिन सर्वं मे— [ इत्यर्धोक्ते सञ्ज्ञा नाटयति । ] वृषलस्य वीर ! भवता सयोगमिच्छोर्नय ॥६॥

अन्वयः—वीर ! भद्रभटादयः भृत्याः, स तथा लेखश्च, स सिद्धार्थक , तत् अलङ्करणत्रय च, भवतः किल मित्र स भदन्तः, जीर्णोद्यानगतः स आत-पुरुषश्च, स श्रेष्ठिनः क्लेशश्च—सर्वं वृषलस्य भवता सयोगमिच्छो मे नय ॥६॥

व्याख्या—वीर !—हे शूर !, भद्रभटादयः—भद्रभटप्रभृतयः, भृत्या —सेवका , मः, तथा—तयाविध तेन प्रकारेण छलेन रचित इत्यर्थः, लेखश्च—पत्रमपि, सः सिद्धार्थक —हन्यमानमपवाह्य शकटदास भवन्तमाश्रित इत्यर्थः, तत्—कपटवाणिग्भिविक्रीतं ते, अलङ्करणत्रय च—पर्वतेश्वरभूषणमपि, भवतः—तव, किल—मिथ्या, मित्र—सुहृत्, स —जीवसिद्धिरनामधेयः, भदन्तः—बौद्धसन्यासी, जीर्णोद्यानगतः—पुरातनोपवनप्राप्त , सः, आतं-पुरुषश्च—मिथ्या देहत्यागे व्यवसितो दुःखी जनश्च, सः, श्रेष्ठिन —चन्दन-दासस्य, क्लेशश्च—दुःख च, सर्वं—निखिल, वृषलस्य—मौर्यस्य, भवता—त्वया ( सह ), सयोग—सन्धिम्, इच्छो कामयमानस्य, मे—मम, नय —नीतिः ( अस्ति ) ॥६॥

हिन्दी अनुवाद—[ पर्दे को हटाकर समीप जाकर ] हे अमात्य राक्षस ! चाणक्य (,आपको ) प्रणाम करता है ।

राक्षस—[ मन में ] 'अमात्य' यह विशेषण शब्द इस समय लज्जा-जनक है । [ प्रकट ] हे चाणक्य ! चाण्डाल के स्पर्श से दूषित मुझे आप न छूएं ।

चाणक्य—अमात्य राक्षस ! यह चाण्डाल नही है । यह तो आपका पहले ही का देखा हुआ सिद्धार्थक नाम का राजपुरुष है। जो यह दूसरा है, वह भी सुसिद्धार्थक नाम का राजपुरुष ही है। इन्ही दोनो के साथ मित्रता उत्पन्न