मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 475, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ें४७४ मुद्राराक्षसम्
चाणक्यः—किं बहुना, सङ्क्षेपतः कथयामि—
भृत्या भद्रभटादय म च तथा लेख स सिद्धार्थक तच्चालङ्करणत्रय स भवतो मित्र भदन्त किल । जीर्णोद्यानगतः स चातंपुरुष क्लेश स च श्रेष्ठिन सर्वं मे— [ इत्यर्धोक्ते सञ्ज्ञा नाटयति । ] वृषलस्य वीर ! भवता सयोगमिच्छोर्नय ॥६॥
अन्वयः—वीर ! भद्रभटादयः भृत्याः, स तथा लेखश्च, स सिद्धार्थक , तत् अलङ्करणत्रय च, भवतः किल मित्र स भदन्तः, जीर्णोद्यानगतः स आत-पुरुषश्च, स श्रेष्ठिनः क्लेशश्च—सर्वं वृषलस्य भवता सयोगमिच्छो मे नय ॥६॥
व्याख्या—वीर !—हे शूर !, भद्रभटादयः—भद्रभटप्रभृतयः, भृत्या —सेवका , मः, तथा—तयाविध तेन प्रकारेण छलेन रचित इत्यर्थः, लेखश्च—पत्रमपि, सः सिद्धार्थक —हन्यमानमपवाह्य शकटदास भवन्तमाश्रित इत्यर्थः, तत्—कपटवाणिग्भिविक्रीतं ते, अलङ्करणत्रय च—पर्वतेश्वरभूषणमपि, भवतः—तव, किल—मिथ्या, मित्र—सुहृत्, स —जीवसिद्धिरनामधेयः, भदन्तः—बौद्धसन्यासी, जीर्णोद्यानगतः—पुरातनोपवनप्राप्त , सः, आतं-पुरुषश्च—मिथ्या देहत्यागे व्यवसितो दुःखी जनश्च, सः, श्रेष्ठिन —चन्दन-दासस्य, क्लेशश्च—दुःख च, सर्वं—निखिल, वृषलस्य—मौर्यस्य, भवता—त्वया ( सह ), सयोग—सन्धिम्, इच्छो कामयमानस्य, मे—मम, नय —नीतिः ( अस्ति ) ॥६॥
हिन्दी अनुवाद—[ पर्दे को हटाकर समीप जाकर ] हे अमात्य राक्षस ! चाणक्य (,आपको ) प्रणाम करता है ।
राक्षस—[ मन में ] 'अमात्य' यह विशेषण शब्द इस समय लज्जा-जनक है । [ प्रकट ] हे चाणक्य ! चाण्डाल के स्पर्श से दूषित मुझे आप न छूएं ।
चाणक्य—अमात्य राक्षस ! यह चाण्डाल नही है । यह तो आपका पहले ही का देखा हुआ सिद्धार्थक नाम का राजपुरुष है। जो यह दूसरा है, वह भी सुसिद्धार्थक नाम का राजपुरुष ही है। इन्ही दोनो के साथ मित्रता उत्पन्न