संग्रह पर लौटें






मुण्डकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)
Mundaka Upanishad Shankara Bhashya
आदि शङ्कराचार्य द्वारा
DevanagariHindipublished134 पृष्ठ
पृष्ठ 129स्थायी लिंक
खण्ड २ ] शाङ्करभाष्यार्थ ११९
उपसंहार
तदेतत्सत्यमृषिरङ्गिराः पुरोवाच नैतदचीर्णव्रतोऽधीते । नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥ ११ ॥
उस इस सत्यका पूर्वकालमें अङ्गिरा ऋषिने [ शौनकजीको ] उपदेश किया था। जिसने शिरोव्रतका अनुष्ठान नहीं किया वह इसका अध्ययन नहीं कर सकता। परमर्षियोंको नमस्कार है, परमर्षियोंको नमस्कार है ॥ ११ ॥
| तदेतदक्षरं पुरुषं सत्यमृषि-<br>रङ्गिरा नाम पुरा पूर्वं शौनकाय<br>विधिवदुपसन्नाय पृष्टवत उवाच ।<br>तद्वदन्योऽपि तथैव श्रेयोऽर्थिने<br>मुमुक्षवे मोक्षार्थं विधिवदुपसन्नाय<br>ब्रूयादित्यर्थः । नैतद्ग्रन्थरूपम्<br>अचीर्णव्रतोऽचरितव्रतोऽप्यधीते<br>न पठति । चीर्णव्रतस्य हि विद्या<br>फलाय संस्कृता भवतीति । | उस इस अक्षर पुरुष सत्यको अंगिरानामक ऋषिने पूर्वकालमें अपने समीप विधिपूर्वक आये हुए प्रश्नकर्ता शौनकजीसे कहा था। उनके समान अन्य किसी गुरुको भी उसी प्रकार अपने समीप विधिपूर्वक आये हुए कल्याणकामी मुमुक्षुपुरुषको उसके मोक्षके लिये इसका उपदेश करना चाहिये—यह इसका तात्पर्य है। इस ग्रन्थरूप उपदेशका 'अचीर्णव्रत' पुरुष—जिसने कि शिरोव्रतका आचरण न किया हो—अध्ययन नहीं कर सकता, क्योंकि जिसने उस व्रतका आचरण किया होता है उसीकी विद्या संस्कारसम्पन्न होकर फलवती होती है। |
पृष्ठ 130स्थायी लिंक
१२० मुण्डकोपनिषद् [ मुण्डक ३
| समाप्ता ब्रह्मविद्या, सा येभ्यो ब्रह्मादिभ्यः पारम्पर्यक्रमेण संप्राप्ता तेभ्यो नमः परमऋषिभ्यः परमं ब्रह्म साक्षाद्दृष्टवन्तो ये ब्रह्मादयोऽवगतवन्तश्च ते परमर्षयस्तेभ्यो भूयोऽपि नमः । द्विर्वचनमत्यादरार्थं मुण्डकसमाप्त्यर्थं च ॥ ११ ॥ | यहाँ ब्रह्मविद्या समाप्त हुई । वह जिन ब्रह्मा आदिसे परम्परा-क्रमसे प्राप्त हुई है उन परमर्षियोंको नमस्कार है । जिन्होंने परब्रह्मका साक्षात् दर्शन किया है और उसका बोध प्राप्त किया है वे ब्रह्मा आदि परम ऋषि हैं; उन्हें फिर भी नमस्कार है । यहाँ 'नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः' यह द्विरुक्ति ऋषियोंके अधिक आदर और मुण्डककी समाप्तिके लिये है ॥११॥ |
|---|
इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥
समाप्तमिदं तृतीयं मुण्डकम् ।
इति श्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतावाथर्वणमुण्डकोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥
पृष्ठ 131स्थायी लिंक
शान्तिपाठः
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभि-
र्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्योऽरिष्टनेमिः
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥
ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!
मन्त्रप्रतीक-सूची (परिशिष्ट)
पृष्ठ 132स्थायी लिंक
श्रीहरिः
मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका
| मन्त्रप्रतीकानि | मुं० | खं० | मं० | पृ० |
|---|---|---|---|---|
| अग्निर्मूर्धा चक्षुषी | २ | १ | ४ | ५२ |
| अतः समुद्रा गिरयश्च | २ | १ | ९ | ५९ |
| अथर्वणे यां प्रवदेत | १ | १ | २ | ७ |
| अरा इव रथनाभौ | २ | २ | ६ | ७० |
| अविद्यायामन्तरे | १ | २ | ८ | ३४ |
| अविद्यायां बहुधा | १ | २ | ९ | ३५ |
| आविः संनिहितम् | २ | २ | १ | ६२ |
| इष्टापूर्तं मन्यमानाः | १ | २ | १० | ३५ |
| ॐ ब्रह्मा देवानां प्रथमः | १ | १ | १ | ५ |
| एतस्माज्जायते प्राणः | २ | १ | ३ | ५० |
| एतेषु यश्चरते | १ | २ | ५ | ३० |
| एषोऽणुरात्मा चेतसा | ३ | १ | ९ | १०० |
| एह्येहीति तमाहुतयः | १ | २ | ६ | ३१ |
| कामान्यः कामयते | ३ | २ | २ | १०४ |
| क्रियावन्तः श्रोत्रियाः | ३ | २ | १० | ११७ |
| काली कराली च | १ | २ | ४ | २९ |
| गताः कलाः पञ्चदश | ३ | २ | ७ | ११३ |
| तत्रापरा, ऋग्वेदः | १ | १ | ५ | १२ |
| तदेतत् सत्यमृषिः | ३ | २ | ११ | ११९ |
| तदेतत् सत्यं मन्त्रेषु | १ | २ | १ | २४ |
| तदेतत् सत्यं यथा | २ | १ | १ | ४४ |
पृष्ठ 133स्थायी लिंक
( २ )
| मन्त्रप्रतीकानि | मुं० | खं० | मं० | पृ० |
|---|---|---|---|---|
| तपसा चीयते ब्रह्म | १ | १ | ८ | १९ |
| तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्ति | १ | २ | ११ | ३६ |
| तस्माच्च देवा बहुधा | २ | १ | ७ | ५६ |
| तस्मादग्निः समिधः | २ | १ | ५ | ५४ |
| तस्मादृचः साम यजूंषि | २ | १ | ६ | ५५ |
| तस्मै स विद्वानुपसन्नाय | १ | २ | १३ | ४२ |
| तस्मै स होवाच | १ | १ | ४ | ११ |
| दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः | २ | १ | २ | ४६ |
| द्वा सुपर्णा सयुजा | ३ | १ | १ | ८३ |
| धनुर्गृहीत्वौपनिषदम् | २ | २ | ३ | ६६ |
| न चक्षुषा गृह्यते | ३ | १ | ८ | ९८ |
| न तत्र सूर्यो भाति | २ | २ | १० | ७८ |
| नायमात्मा प्रवचनेन | ३ | २ | ३ | १०६ |
| नायमात्मा बलहीनेन | ३ | २ | ४ | १०८ |
| परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान् | १ | २ | १२ | ३९ |
| पुरुष एवेदं विश्वम् | २ | १ | १० | ६० |
| प्लवा ह्येते अदृढा | १ | २ | ७ | ३२ |
| प्रणवो धनुः शरः | २ | २ | ४ | ६७ |
| प्राणो ह्येष यः सर्वभूतैः | ३ | १ | ४ | ८८ |
| बृहच्च तद्दिव्यम् | ३ | १ | ७ | ९६ |
| ब्रह्मैवेदममृतम् | २ | २ | ११ | ८० |
| भिद्यते हृदयग्रन्थिः | २ | २ | ८ | ७५ |
| यत्तदद्रेश्यमग्राह्यम् | १ | १ | ६ | १५ |
| यथा नद्यः स्यन्दमानाः | ३ | २ | ८ | ११५ |
| यथोर्णनाभिः सृजते | १ | १ | ७ | १८ |
| यदर्चिमद्यदणुभ्यः | २ | २ | २ | ६४ |
| यदा पश्यः पश्यते | ३ | १ | ३ | ८७ |
पृष्ठ 134स्थायी लिंक
( ३ )
| मन्त्रप्रतीकानि | मुं० | खं० | मं० | पृ० |
|---|---|---|---|---|
| यदा लेलायते ह्यर्चिः | १ | २ | २ | २६ |
| यं यं लोकं मनसा | ३ | १ | १० | १०१ |
| यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य | १ | १ | ९ | २१ |
| ,, ,, | २ | २ | ७ | ७२ |
| यस्मिन्द्यौः पृथिवी | २ | २ | ५ | ६९ |
| यस्याग्निहोत्रमदर्शम् | १ | २ | ३ | २७ |
| वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः | ३ | २ | ६ | ११० |
| शौनको ह वै महाशालः | १ | १ | ३ | ८ |
| सत्यमेव जयति | ३ | १ | ६ | ९४ |
| सत्येन लभ्यस्तपसा | ३ | १ | ५ | ९२ |
| सप्त प्राणाः प्रभवन्ति | २ | १ | ८ | ५७ |
| समाने वृक्षे पुरुषः | ३ | १ | २ | ८५ |
| स यो ह वै तत्परमम् | ३ | २ | ९ | ११६ |
| स वेदैतत्परमम् | ३ | २ | १ | १०३ |
| संप्राप्यैनमृषयः | ३ | २ | ५ | १०६ |
| हिरण्मये परे कोशे | २ | २ | ९ | ७६ |