नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

सर्गः २] जीवातु-मद्यन्तिकासहितम् ९३ अथ कथं त्वमेनां व्यलोकीरित्याह—सरसीरिति। सरसः=जलानि परि- चोलितुं = परिचेतुं, तत्र विहर्तुमित्यर्थः। चुरादिणेरनित्यत्वादण्यन्तप्रयोगः। [गमि- कर्मीकृत-नैक-निवृता] गमिर्गमनं शब्दपरशब्देनार्थो गम्यते। तस्य कर्मीकृताः कर्मकारकीकृताः, नैके अनेके, नञर्थस्य नशब्दस्य 'सुप्सुपा' इति समासः। नितरां वर्तन्ते जना येष्विति नीवृतः, जनपदाः येन तेन क्रान्तानेकदेशेनेत्यर्थः। 'नहि- वृति'इत्यादिना दीर्घः। मया [सदसत्संशयगोचरोदरी] सदसदिति संशय- गोचरः सन्देहास्पदं उदरं यस्याः सा, कृशोदरीत्यर्थः। 'नासिकोदर'इत्यादिना ङीप्। सा = दमयन्ती दृशोरतिथित्वमनायि = स्वविषयतां नीता, दृष्टेत्यर्थः। नयतेः कर्मणि लुङ् ॥ ४० ॥ सरोवरों में स्नान, जलक्रीडा आदि करने के उद्देश्य से, अनेक देशों में गमन करके मैंने अपनी आँखों को—'दमयन्ती को कमर है या नहीं है' इस द्विविध संशय के बारे में, उसे अपना अतिथि बनाया (अर्थात् विश्वसुन्दरी दमयन्ती को दृष्टिगोचर किया) ॥ ४० ॥ अवधृत्य दिवोऽपि यौवतैर्न सहाधीतवतीमिमामहम् । कतमस्तु विधातुराशये पतिरस्या वसतीत्यचिन्तयम् ॥ ४१ ॥ अवधृत्येति। अहम्, इमां = दमयन्तीं दिवः = स्वर्गस्य सम्बन्धिभिः यौवतैः = युवतिसमूहैरपि। 'गार्भिणं यौवतं गणे' इत्यमरः। भिक्षादित्वात्समूहार्थे अण्प्रत्ययः। तत्राप्यस्य युवतीति स्त्रीप्रत्ययान्तस्यैव प्रकृतित्वेन तद्ग्रहणात् तत्साम- र्थादेव 'भस्याढे तद्धिते'इति पुंवद्भाव इति वृत्तिकारः। न सहाधीतवतीम् = असदृशीं ततोऽप्यधिकसुन्दरीमित्यर्थः। नञर्थस्य न शब्दस्य 'सुप्सुपा' इति समास इति वामनः। अवधृत्य = निश्चित्य, विधातुः = ब्रह्मणः, आशये = हृदि अस्याः पतिः कतम स्तु = कतमो वा, वसति इत्यचिन्तयम्। तदैवेति शेषः ॥ ४१ ॥ मैंने दमयन्ती को, देवलोक की युवतियों के साथ, अध्ययन न करनेवाली (अर्थात् देवाङ्गनाओं से भी बढ़कर सुन्दरी) निश्चय किया, 'ब्रह्मा के मन में इसके लिए कौनसा पति है ?'—फिर इसकी चिन्ता मेरे मन में समायी ॥ ४१ ॥ अनुरूपमिमं निरूपयन्नथ सर्वेष्वपि पूर्वपक्षताम् । युवसु व्यपनेतुमक्षमस्त्वयि सिद्धान्तधियं न्यवेशयम् ॥ ४२ ॥ अनुरूपमिति। अथ = इदानीम् अनुरूपं = योग्यं इमं निरूपयन् = तस्याः