नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)
Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा
पृष्ठ 110, कुल 226 में से
संदर्भ में पढ़ेंपतित्वेनालोचयन्, सर्वेष्वपि युवसु पूर्वपक्षतां = पूर्वकोटित्वं व्यपनेतुमक्षमः सन् त्वयि सिद्धान्तधियं न्यवेशयम् = त्वमेवास्याः पतिरिति निरचैषमित्यर्थः। अयमेव विधातुरप्याशय इति भावः ॥ ४२ ॥ इस चिन्ता के बाद अपने मन में दमयन्ती के पति योग्य होने का निरूपण करते हुए, मैंने अन्य सभी युवकों में 'पूर्वपक्ष' ( दमयन्ती के अयोग्य रूप होने की 'पूर्वपक्ष' के समान धारणा ) के दूर करने में असमर्थ होकर, ( शास्त्रों में जिस प्रकार 'पूर्वपक्ष' के निरसन के बाद 'सिद्धान्त' का प्रतिपादन होता है, उसी प्रकार ) आप में ( उसके सौन्दर्य के अनुरूप पति होने की ) अपनी 'सिद्धान्त-' बुद्धि को दृढ़ किया ॥ ४२ ॥ अनया तव रूपसीमया कृतसंस्कारविबोधनस्य मे । चिरमप्यवलोकिताद्य सा स्मृतिमारूढवती शुचिस्मिता ॥ ४३ ॥ अथ त्वद्रूपदर्शनमेव सम्प्रति तत्स्मारकमित्याह—अनयेति । चिरमवलोकि- ताऽपि सा शुचिस्मिता = सुन्दरी अद्य = अधुना—हस्तेन निर्दिशन्नाह—अनया तव रूपसीमया = सौन्दर्य-काष्ठया कृतसंस्कारविबोधनस्य = उद्बुद्धसंस्कारस्य मे स्मृतिमारूढवती = स्मृतिपथं गता, सदृशदर्शनं स्मारकमित्यर्थः ॥४३॥ आपके इस सौन्दर्य की पराकाष्ठा से, पूर्वकालजन्य संस्कार ( भावना ) के कारण स्मृति हो आने से, बहुत दिनों पहले देखी हुई, भोली मुस्कानवाली दमयन्ती की स्मृति, आज हमारे मन में जाग उठी ॥ ४३ ॥ त्वयि वीर ! विराजते परं दमयन्ती-किलकिञ्चितं किल । तरुणीस्तन एव दीप्यते मणिहारावलिरामणीयकम् ॥ ४४ ॥ ततः किमत आह-त्वयीत्यादि । हे वीर ! [दमयन्ती-किलकिञ्चितं] दम- यन्त्याः किलकिञ्चितम् । 'क्रोधाश्रुहर्षभीत्यादेः सङ्करः किलकिञ्चितम्' इत्युक्तलक्षण- लक्षितशृङ्गारचेष्टितं, त्वयि परं = त्वय्येव विराजते किल=शोभते खलु । तथाहि- [मणिहारावलि-रामणीयकं] मणिहारावलेर्मुक्ताहारपङ्क्तेः, रामणीयकं रमणी- यत्वम् । योपधाद्गुरूपोत्तमाद्वुञ् । तरुणीस्तने एव दीप्यते; नान्यत्रेत्यर्थः । स्तना- दीनां द्वित्वविशिष्टा जातिः प्रायेणेति प्रायग्रहणादेकवचनप्रयोगः । अत्र हारकिलकिञ्चि- तयोरुपमानोपमेययोर्वाक्यद्वये बिम्बप्रतिबिम्बतया स्तननृपयोः समानधर्मत्वोक्तेर्दृष्टान्ता- लङ्कारः । लक्षणं तूक्तम् ॥ ४४ ॥