नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)
Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा
पृष्ठ 155, कुल 226 में से
संदर्भ में पढ़ेंसर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । १३९ न्त्राभिधायाः प्रकृतार्थमात्रनियन्त्रितत्वाल्लक्षणायाश्चानुपपत्त्यभावेनाभावादप्रकृतार्थ- प्रतीतिर्ध्वनिरेव ॥ २३ ॥ यदि सदाचारी पुरुषों के वर्गीकरण (विभक्ति) का विचार किया जाय तो नल का व्यक्तित्व पहले परिगणन किया जायगा - जो (व्यक्तित्व) अपने तेज के प्रभाव से असंख्य शत्रु-राष्ट्रों के समस्त स्थल को अपने अधीन करने में, पूर्णतया समर्थ है। (पक्षान्तर में) यदि प्रथमा आदि ७ विभक्तियों में कौन-सी विभक्ति साधु (सबसे उत्तम) है - इसका विचार किया जाय तो 'प्रथमा' नामक विभक्ति (व्यक्ति) मूर्द्धन्य स्थान में गिनी जायगी; जो (प्रथमा विभक्ति) 'सु- औ जस्-' इन प्रथमाविभक्ति घटक एक-द्वि-बहु वचनों के विलास (विसर्गादि रूप परिणाम) से वाक्यालङ्कार में नाम (सुबन्त) और पद (रामो हरिः इत्यादि प्रयोग) के साधने के लिए पूर्णतया समर्थ है ॥ २३ ॥ राजा स यज्वा विबुधव्रजत्रा कृत्वाऽध्वराज्यौपमयेव राज्यम् । भुङ्क्ते श्रितश्रोत्रियसात्कृतश्रीः पूर्वं त्वहो शेषमशेषमन्त्यम् ॥२४॥ राजेति । यज्वा तु विधिनेष्टवान् । 'सुयजोर्ड्वनिप्' [श्रितश्रोत्रियसा- त्कृतश्रीः] श्रिताः आश्रिताः ये श्रोत्रियाः छान्दसाः, अधीतवेदा इत्यर्थः । 'श्रोत्रिय- च्छान्दसौ समौ'इत्यमरः । 'श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते'इति निपातः । तत्सात्कृता दानेन तदधीना कृता, श्रीः सम्पद्येन सः राजा=नलः, [अध्वराज्यौपमया एव] अध्वरेषु यज्ञेषु, यदाज्यं तदुपमया तत्सादृश्येनैव, तद्वदेवेत्यर्थः । राज्यं, [ विबुधव्रजत्रा ] विबुधा देवाः विद्वांसश्च, तद्व्रजत्रा दानेन तत्सङ्घाधीनं कृत्वा 'देये त्रा च'इति चकारादितरत्र सातिप्रत्ययश्च । 'तद्धितश्चासर्वविभक्तिः'इत्यव्ययत्वम् । पूर्वं = पूर्व- निर्दिष्टमध्वराज्यं शेष = हुतशेषं भुंक्ते । अन्त्यं = पश्चान्निर्दिष्टं राज्यं त्वशेषं = कृत्स्नमखण्डं भुक्ते । अहो ! उपयुक्तादन्यः शेषः । पूर्वस्याशेषस्य तथात्वं अन्त्यस्य अशेषत्वं कथं विरोधादित्याश्चर्यम् । अत एव विरोधाभासोऽलङ्कारः । अखण्डमिति परिहारः ॥ २४ ॥ वह राजा विधान के साथ यज्ञ करनेवाला है और अपने आश्रित श्रोत्रिय (वेदज्ञ षट्कर्मा) ब्राह्मणों के अधीन अपनी राज्यलक्ष्मी कर दी है। जिस प्रकार वह विबुध समूहों (देवताओं) के 'देय' (अधीन) करने के बाद यज्ञ का 'आज्य' ग्रहण करता है उसी प्रकार विबुध-समुदाय (विद्वानों) के अधीन करने