नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १४१ हो गयी; पर उन्हें न पाकर, उनके नाम के प्रथम अंश के मिलते जुलते अक्षर होने के कारण नल-कूबर के साथ विहार करने लगी ॥ २६ ॥ स्वर्लोकमास्माभिरितः प्रयातैः केलीषु तद्गानगुणान् निपीय । हा हेति गायन् यदशोचि तेन नाम्नैव हाहा हरिगायनोऽभूत् ॥२७॥ स्वर्लोकमिति । केलीषु = विनोदगोष्ठीषु, [ तद्गानगुणान् ] तस्य नलस्य, कृतगाने गुणान् , निपीय = आस्वाद्य, इतः = अस्माल्लोकात् स्वर्लोकं प्रयातै- स्माभिः, हरिगायनः = इन्द्रगायको गन्धर्वः । 'ण्युट्-च' इति गायतेः शिल्पिनि ष्युट्प्रत्ययः । गायन् यत् = यस्मात् हा हा इत्यशोचि = शोचितः तेनैव = कार- नाम्ना हाहा अभूत्, आलापाक्षरानुकारादिति भावः । 'हाहा हूहूश्चैवमाद्या गन्धर्वास्त्रिदिवौकसाम्' इत्यमरः । आलापाक्षरानुकारनिमित्तोऽयम् हाहाशब्दा- कारान्तः, पुंसि चेति केचित् । 'हाहा खेदे, हूहू हर्षे, गन्धर्वेऽभू त्वनव्यये' इति विश्वः । अव्ययमेवेति भोजः । अत्र शोकनिमित्तासम्बन्धेऽपि सम्बन्धादतिशयोक्तिः । तथा च गन्धर्वातिशायि गानमस्येति वस्तु व्यज्यते ॥२७॥ संगीत-परिषद् में नल के गायन के ( ताल लय शुद्धि माधुर्यादि ) गुणों को सादर सुनकर, यहाँ ( मर्त्यलोक ) से स्वर्गलोक जाते हमने गान करते हुए इन्द्र के गवैयों ( गन्धर्वों ) को 'हा हा' ( अर्थात् हा ! हा ! नल के गाने के सुनने के बाद इसका गाना सुनकर, ऐसा आभास होता है मानों कोयल की सुरीली तान सुनकर, कोई मेढ़कों की टर्र-टर्र की आवाज़ सुने ) ऐसा कहकर जो शोक प्रकट किया उससे ( इन्द्र के गायक का ) नाम ही 'हाहा' पड़ गया ॥ २७ ॥ शृण्वन् सदारस्तदुदारभावं हृष्यन्मुहुर्लोम पुलोमजायाः । पुण्येन नालोकत नाकपालः प्रमोद-बाष्पावृत-नेत्र-मालः ॥२८॥ शृण्वन्निति । नाकपालः = इन्द्रः, सदारः = सवधूकः, [ तदुदारभावं ] तस्य नलस्य, उदारभावमौदार्यं शृण्वन् अत एव [ प्रमोद-बाष्पावृत-नेत्र- मालः ] प्रमोदबाष्पैः आनन्दाश्रुभिः, आवृतनेत्रमालस्तिरोहितदृष्टिव्रजः सन्, पुलो- मजायाः=शच्याः, मुहुर्हृष्यत्=नलानुरागादुल्लसत्, लोम=रोमाञ्चं पुण्येन=शच्या भाग्येन, नालोकत=नापश्यत् । अन्यथा, मानसव्यभिचारापराधाद्दण्ड्यैवेत्यर्थः ॥२८॥ नल के उदारभाव को सुनकर, स-पत्नीक अमरावती-पति इन्द्र के ( सहस्र ) नेत्र आनन्दाश्रु के कारण मूँद से गये । अतः वे ( पर-पुरुष के गुणों को सुनकर,