नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)
Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा
पृष्ठ 160, कुल 226 में से
संदर्भ में पढ़ें१४४ नैषधचरितम् । [तृतीयः न आलिङ्गन करने से, पतिव्रता श्री (लक्ष्मी, शोभा ) के पातिव्रत के किसी नियम का भङ्ग नहीं हुआ और न तो उनके पति विष्णु को ( पर-पुरुष को आलिङ्गन करते देखकर ) ईर्ष्या का रञ्चमात्र भी कालुष्य हुआ; क्योंकि वे (विष्णु) सकल प्राणियों की आत्मा हैं ॥ ३१ ॥ धिक् तं विधेः पाणिमजातसज्जं निर्माति यः पर्वणि पूर्णमिन्दुम् । मन्ये स विज्ञः स्मृततन्मुखश्रीः कृतार्धमौज्झद्भवमूर्ध्नि यस्तम् ॥३२॥ धिगिति । तम् अजातसज्जं = निरपत्रपं विधेः पाणिं धिक् । यः = पाणिः स्मृततन्मुखश्रीरपि, पर्वणि । जातावेकवचनम् । पर्वस्वित्यर्थः । पूर्णमिन्दुं निर्माति । अद्यापीति भावः । स विज्ञः = अभिज्ञ इति मन्ये । यः = पाणिः, स्मृततन्मुखश्रीः सन् तम् = इन्दुं । कृतः अर्द्धं एकदेशो यस्य तं कृतार्द्धम् = अनिर्मितमेव, भवमूर्ध्नि = हरशिरसि । औज्झत् = अत्यजत् । अतिसौन्दर्य- मस्यास्यमिति भावः ॥ ३२ ॥ विधाता के उस निर्लज्ज हाथ को—जो नल के मुख की शोभा का स्मरण करके भी—पूर्णिमा को पूर्णचन्द्र बनाता है, धिक्कार है; पर स्यात् ( मालूम पड़ता है कि ) : चन्द्रमा के आधा बन जाने पर, फिर उसे नल के मुख की शोभा की सुधि आ गयी इससे उसने शिवजी के मस्तक पर फेंक दिया, अतः वह हाथ वस्तुतः विज्ञ (भले-बुरे का ज्ञान रखनेवाला) है (वह धन्यवाद का पात्र है) ॥३२॥ निलीयते ह्रीविधुरः स्वजैत्रं श्रुत्वा विधुस्तस्य मुखं मुखान्नः । सूर्ये समुद्रस्य कदापि पूरे कदाचिदभ्रभ्रमदभ्रगर्भे ॥ ३३ ॥ निलीयत इति । विधुः=चन्द्रः, [ स्वजैत्रं ] स्वस्य जैत्रं । तृन्नन्तात्प्राज्ञा- दित्वात् स्वार्थेऽण् प्रत्ययः । तस्य = नलस्य मुखं, नः=अस्माकं मुखाच्छ्रुत्वा, ह्रीविधुरः=लज्जाविधुरः सन्, कदापि सूर्ये=सूर्ये, दर्शोवित्यर्थः, कदापि समुद्रस्य पूरे=प्रवाहे तदुत्पन्नत्वात् , कदाचिदभ्रभ्रमदभ्रगर्भे = अभ्रे खे, भ्रमताम् अट- ताम् , अभ्राणां मेघानां, गर्भे उदरे आकाशे सञ्चरमाणमेघोदरे, निलीयते=अन्त- र्धत्ते, न कदाचिदग्रतः स्थातुमुत्सह्त इति भावः । अत्र विधोः स्वाभाविकसूर्यादि- प्रवेशे पराजयप्रयुक्तह्रीनिलीनत्वोत्प्रेक्षा व्यञ्जकाप्रयोगाद् गम्या ॥३३॥ हमारे मुख से यह सुनकर, कि नल के मुख ने, उसके मुख को ( सुन्दरता में ) जीत लिया है तो, चन्द्रमा लज्जा से विकल हो, कभी (अमावस्या को)