भारतकोश
नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished226 पृष्ठ

पृष्ठ 171, कुल 226 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 171

सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । १५५ अभिप्राय से, तुम्हारे किसी अभीष्ट को पूरा करना चाहता हूँ । तुम्हारा कौन-सा मनोरथ पूरा करूँ—सो बतला दीजिए ॥ ५२ ॥ इतीरयित्वा विरराम पत्री स राजपुत्रीहृदयं बुभुत्सुः । ह्रदे गभीरे हृदि चावगाढे शसन्ति कार्यावतरं हि सन्तः ॥५३॥ इतीति । स पत्री = हंसः, इति ईरयित्वा [ राजपुत्रीहृदयं ] राजपुत्र्या भैम्याः, हृदयं बुभुत्सुः = जिज्ञासुः, विरराम = तूष्णीं बभूव । 'व्याङ्परिभ्यो रमः' इति परस्मैपदं । तथा हि, सन्तः = कार्यज्ञाः, गभीरे = अगाधे, हृदि = परहृदये ह्रदे च, अवगाढे = प्रविश्य दृष्टे सति, [ कार्यावतारं] कार्यस्य ज्ञानादेः रहस्यो- न्मेष अवतरं तीर्थं प्रस्तावं च शंसन्ति = कथयन्ति । अन्यथा, अनर्थः स्यादिति भावः । अवतरो व्याख्यातः । अर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः ॥५३॥ राजकुमारी दमयन्ती के हार्दिक अभिप्राय (नल के सम्बन्ध में उसकी क्या धारणा है—इस बात ) को जानने की अभिलाषा से, वह हंस इतना कहने के बाद चुप हो गया । ठीक है, गम्भीर (अत्यन्त गूढ अभिप्राय) हृद (हृदय-सरोवर) के अवगाहन (अभिप्राय जान लेने) पर ही सज्जन (विज्ञ) पुरुष कार्य (विवाह आदि कार्य का प्रस्ताव) कहते हैं, जिस प्रकार गम्भीर (खूब गहरे) ह्रद (तालाब) के अवगाहन (थाह जान लेने) पर ही, सत्पुरुष (स्नान करनेवाले चतुर लोग) कार्य (स्नान-क्रिया करने) के लिए प्रयास करते हैं ॥ ५३ ॥ किञ्चित्तिरश्चीनविलोळमौलिर्विचिन्त्य बाचं मनसा मुहूर्त्तम् । पतत्रिणं सा पृथिवीन्द्रपुत्री जगाद वक्त्रेण तृणीकृतेन्दुः ॥५४॥ किञ्चिदिति । [ किञ्चित्तिरश्चीन-विलोळ-मौळिः ] किञ्चित्तिरश्चीना स्वाभावादीपत्साचीभूता, विलोला आयासादिखुलिता मौलिः केशबन्धो यस्याः सा । 'मौल्यः संयताः कचाः' इत्यमरः । वक्त्रेण तृणीकृतेन्दुः = अधःकृतचन्द्रा, सा पृथिवीन्द्रपुत्री = भैमी, मुहूर्त्तम् = अल्पकालं मनसा वाच्यं = वचनीयं विचिन्त्य = पर्यालोच्य, पतत्रिण, जगाद ॥ ५४ ॥ कुछ तिरछा और चलायमान शिर करके, अपने (नैसर्गिक सौन्दर्य युक्त तथा कलङ्कहीन ) मुख से, चन्द्रमा को तिनके के समान तुच्छ बनानेवाली, राजकुमारी दमयन्ती—क्षणभर, चित्त में, 'क्या कहना चाहिए'--इस पर विचार करके, पक्षिराज हंस से कहने लगी ॥ ५४ ॥