नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)
Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा
पृष्ठ 191, कुल 226 में से
संदर्भ में पढ़ेंसर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १७५ Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri पाल, यह समझकर कि दमयन्ती मेरा ध्यान करती है ) मेरे ऊपर प्रसन्न हो गये हैं; क्योंकि ( यदि ऐसी बात न होती तो ) तुम स्वयं आकर, नल के पाने के बारे में जमानतदार न बनते और यह (आठो लोकपालों की प्रसन्नता के बिना) किसी अन्य कारण से सम्भव नहीं था ॥ ८९ ॥ अकाण्डमेवात्मभुवार्जितस्य भूत्वापि मूलं मयि वीरणस्य । भवान् मे किं नलदत्वमेत्य कर्ता हृदश्चन्दनलेपकृत्यम् ॥ ९० ॥ अकाण्डेति । हे हंस !, विः = पक्षी । 'विविष्किरपतत्रिणः' इत्यमरः । 'रोरि' इति रेफलोपे 'ढूलोपे पूर्वस्य' इति दीर्घः । भवान् अकाण्डम् = अनवसर एव । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । आत्मभुवा = कामेन, मयि विषये अर्जितस्य = कृतस्य रणस्य = गाढप्रहारलक्षणस्य, मूलं = हंसानामुद्दीपकत्वेन निदानं भूत्वापि; अन्यत्र, काण्डो दण्डः, तद्वर्जितमकाण्डं यथा तथा । आत्मभुवा = ब्रह्मणा, अर्जितस्य सृष्टस्य, वीरणस्य = तृणविशेषस्य, मूलं = मूलावयवो भूत्वा । अत एव नलदत्वं = नैषधदातृत्वं, अन्यत्र उशीरत्वं चेत्यर्थः । एत्य, मे हृदः । रहः चन्दन- लेपकृत्यं शैत्योत्पादनं न कर्त्ता = करिष्यत्येव परोपकारशीलत्वादिति भावः । 'काण्डोऽस्त्री दण्डबाणार्ववर्गावसरवारिषु' । 'स्याद्वीरणं वीरतरुर्मूलेश्योरमस्त्रियां । अभयं नलदं सेव्यम्' इति चामरः । वीरणस्येति शब्दश्लेषः । अन्यत्रार्थश्लेषः । तथा च नलदत्वमेत्य चेति प्रकृताप्रकृतयोरभेदाध्यवसायेन हंसे आरोप्यमाणस्यो- शीरस्य प्रकृत्या तादात्म्येन चन्दनकृत्यलक्षणप्रकृतकार्योपयोगात् परिणामालङ्कारः । 'आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वे परिणामः' इति लक्षणात् स चोक्तश्लेषप्रतिबिम्बो- त्थापित इति सङ्करः ॥६०॥ असमय में ही ( इस कुमारावस्था में ही ) आत्म-भू कामदेव के द्वारा, मुझ में ( 'रणस्य' ) गाढ प्रहार, कराने के कारण हो ( अर्थात् कामवासना के बारे में इस प्रकार बातचीत करके, कामोद्दीपन कराने के कारण हुए ) । ( 'विः' ) पक्षी होते हुए भी, तुम ( नल-द ) मेरे प्रियतम नल के प्रदानकर्ता बनकर, क्या मेरे ( काम-सन्तप्त ) हृदय पर ( शीतल ) चन्दन के लेप का कार्य नहीं करोगे ? ( दूसरा अर्थ- ) आत्मभू ब्रह्मा के द्वारा उत्पन्न की गयी, तना रहित ( वीरण ) गोंडर घास की जड़ के रूप में होकर, तुम मेरे लिए (नलद) खस बन कर कामसन्तप्त हृदय पर, चन्दनात्मक अङ्गराग का लेप न करोगे क्या ? ॥६०॥