भारतकोश
नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished226 पृष्ठ

पृष्ठ 198, कुल 226 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 198

१८२ | नैषधचरितम् । | [ तृतीयः अनङ्गस्तद्वाङ्दूरहात् = त्वाद्विरहमेव रन्ध्रमन्विष्येत्यर्थः । तस्य = नलस्य देहतापं विधत्ते तस्मात् सिद्धिपदमुपतिष्ठते ते मनोरथ इति भावः ॥१०२॥ ( कामदेव सोचता है कि ) 'पहले मेरा और नल का शरीर ( सुन्दरता में एक- ) समान था; परन्तु मेरा शरीर तो ( शिवजी द्वारा ) भस्म कर दिया गया और इन नल के शरीर ( अङ्ग-लावण्य ) को भलीभाँति ताप ( आँच ) भी न आयी' - सम्भवतः इसी ईर्ष्या के कारण ( मानों ) अनङ्ग कामदेव--आपके विरह ( रूप अग्नि ) में नल के शरीर को तपा रहा है ॥१०२॥ लिपिं दृशा भित्तिविभूषणं त्वां नृपः पिबन्नादरनिर्मिमेषम् । चक्षुर्जैलैराोजितमात्मचक्षूरागं स धत्ते रचितं त्वया नु ॥१०३॥ अथास्य दशावस्था वर्णयन् चक्षुःप्रीति तावत् श्लोकद्वयेनाह-लिपिमित्यादि। हे भैमि ! स नृपो भित्तिविभूषणं = कुड्यालङ्कारभूतां लिपिं = चित्रमयीं त्वां, दृशा [ आदरनिर्मिमेषः ] आदरेणास्थया, निर्निमेषं पिबन् चक्षुझरैः = अश्रु- भिरर्पितं त्वयानु = त्वया वा रचितम् [ आत्मचक्षूरागं ] आत्मचक्षुषो रागं आरुण्यं अनुरागञ्च धत्ते । अत्रोभयकारणसम्भवादुभयस्मिन्नपि रागे जाते श्लेष- महिन्नैकत्राभिधानात् कारणविशेषः सन्देहः ॥१०३॥ [ दश प्रकार की कामोन्माद दशा में पहली चक्षुःप्रीति का वर्णन-- ] भीत पर लिखे हुए आपके चित्र को, आदरपूर्वक निर्निमेष दृष्टि से पान करते हुए, नल की आँखों से आँसू की झड़ी लग जाती है, जिस कारण उन्हें चक्षुराग हो जाता है [ अर्थात् उनकी आँखें लाल-लाल हो जाती हैं ] इससे अनुमान होता है कि सम्भवतः वह चक्षुराग ( नयनप्रीति ) आपके कारण उन्हें मिला है [ एकटक नज़र से देखने के कारण नहीं ] ॥१०३॥ पातुर्दृशालेख्यमयीं नृपस्य त्वामादरादस्तनिमील्य|स्ति । ममेदमित्यश्रुणि नेत्रवृत्तेः प्रीतेर्निमेषच्छिद्द्या विवादः ॥१०४॥ इममेवार्थं भङ्ग्यन्तरेणाह-पातुरीति । अस्तनिमील या=निर्निमेषया दृशा आलेख्यमयीं = चित्रगतां त्वां, आदरात् पातुः = दृष्टुरित्यर्थः । अत एव 'न लोक' इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधात् त्वामिति द्वितीया । द्रष्टुर्नृपस्य नेत्रवृत्तेः, प्रीतेः = चक्षुप्रीतेः, निमेषस्य च्छिदयाच्छेदेन सह नेत्रवृत्तेरिति शेषः । भिदादित्वादङ् प्रत्ययः ।